Ελευθερία και Προσωπικότητα στη Φιλοσοφία του Εγκλήματος και της Ιστορίας του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι

 

Ο τρόπος με τον οποίο ο Ντοστογιέφσκι αναδεικνύει την τραγική φιγούρα του Ρασκόλνικοφ στο Έγκλημα και Τιμωρία επαληθεύει στο ακέραιο την εκτίμηση σημαντικών μελετητών του έργου του και της ρωσικής φιλοσοφικής και φιλολογικής γραμματείας, γενικότερα, ότι πρόκειται για έναν κατ’ εξοχήν ανθρωποκεντρικό πνευματικό δημιουργό.

Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Ζενκόφσκι, ένας από τους σημαντικότερους μελετητές της ρωσικής Φιλοσοφίας,

Το πλέον σημαντικό και αποφασιστικό στοιχείο (στη φιλοσοφική δημιουργία του Ντοστογιέφσκι) είναι το θέμα του ανθρώπου. Όπως όλοι οι ρώσοι στοχαστές, είναι ανθρωποκεντρικός, και η φιλοσοφική κοσμοθεωρία του είναι πρωταρχικά ένας περσοναλισμός (……………..). Για τον Ντοστογιέφσκι τίποτε δεν είναι πιο ακριβό ή σημαντικό από τον άνθρωπο, αν και τίποτε, ίσως, πιο τρομερό. Ο άνθρωπος είναι ένα αίνιγμα, πλεγμένο με αντιφάσεις, αλλά ταυτόχρονα – στο πρόσωπο και του ασήμαντου ανθρώπινου όντος – μια απόλυτη αξία.

Άλλωστε με την ίδια έννοια και ο Νικολάι Μπερντιάεφ επισημαίνει στο κλασσικό έργο του, το Πνεύμα του Ντοστογιέφσκη, ότι «…….. ο Ντοστογιέφσκη κατείχε ένα υψηλό αίσθημα προσωπικότητας. Η αντιληψή του για την ζωή είναι διαποτισμένη από το περσοναλισμό» για να συμπεράνει λίγο αργότερα ότι η εμφάνιση λοιπόν του Ντοστογιέφσκι αποτελεί την πιο αποφασιστική καμπή στην γνώση της ανθρωπολογίας».

Με αυτό το δεδομένο, καθίσταται άμεσα προφανές ότι είναι αδύνατον να αποκόψει κανείς την ντοστογιεφσκική προσέγγιση του εγκλήματος από την ανθρωπολογική σύλληψη του ρώσου συγγραφέα. Αν η πυροδότηση της εγκληματικής δραστηριότητας δεν οφείλεται αποκλειστικά στη διάρθρωση και οργάνωση του κοινωνικού περιβάλλοντος, η αναζήτηση των αιτίων του εγκλήματος προεκτείνεται στη «σκοτεινή σκέψη» της ανθρώπινης φύσης, στο βαθύτερο ψυχισμό της ανθρώπινης προσωπικότητας.

Χωρίς αμφιβολία, για τον δημιουργό του Έγκλημα και Τιμωρία, η ανθρώπινη ύπαρξη διαπερνάται σε όλες τις διαστάσεις της ταυτόχρονα και αντιθετικά από το καλό και το κακό. Με αυτή την έννοια, υποστηρίζω ότι η αντίληψη της ανθρώπινης φύσης, σύμφωνα με τον Ντοστογιέφσκι, προσομοιάζει σημαντικά με την αντικοινωνική κοινωνικότητα του ανθρώπου, για την οποία έκανε λόγο ο μεγάλος γερμανός φιλόσοφος Emmanuel Kant. Eιδικότερα, στην περίπτωση του Ντοστογιέφσκι η διαπάλη του κακού μια ανοιχτή διαδικασία, η έκβαση της οποίας εξαρτάται από τον ίδιο τον άνθρωπο, αλλά σε αυτόν τον ανοιχτό χαρακτήρα του παιχνιδιού έγκειται τελικά και η συγκρότηση του ανθρώπου ως ηθικής προσωπικότητας.

Επιστρέφοντας και πάλι στον Ζενκόφσκι, διαβάζουμε:

Το θεμελιώδες μυστήριο του ανθρώπου συνίσταται για τον Ντοστογιέφσκι στο ότι είναι ένα ηθικό δημιούργημα, αμετάβλητα και αναπόφευκτα αντιμέτωπο με το δίλημμα του καλού και του κακού, ένα δίλημμα από τον οποίο δεν μπορεί ποτέ να υπαναχωρήσει.

Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο φιλοσοφικής ανθρωπολογίας, το έγκλημα δε συνιστά μηχανική αντίδραση στα ερεθίσματα που εκπέμπει το περιβάλλον, αλλά ούτε την έκφραση μιας κρυφής πανουργίας του Λόγου, που ξεδιπλώνεται στη σκηνή της Ιστορίας αξιοποιώντας τα πάθη μεγάλων μα και μοιραίων και, ως και τούτου, άβουλων προσωπικοτήτων. Το έγκλημα συνιστά επιλογή του ανθρώπου, και συνεπώς, τραγική απόδειξη της ελευθερίας του, όπως θα υποστηρίξω και πιο αναλυτικά στη συνέχεια. Με άλλα λόγια για τον Ντοστογιέφσκι, ο άνθρωπος ως προσωπικότητα, όπως πολύ εύστοχα υποστηρίζει ο Μπερντιάεφ, παραμένει μέχρι τέλους ακέραιος. Ο διονυσιακός άνθρωπος του Ντοστογιέφσκι, σε αντίθεση προς εκείνος του Nietzseche, και αφού ακόμα έχει διαπράξει το κορυφαίο των εγκλημάτων, το φόνο του Θεού μέσα του, «παραμένει άφθορος και ακέραιος (…….). Ολόκληρο το έργο του ρώσου συγγραφέα είναι μια συνηγορία για τον άνθρωπο».

Σε μια εποχή έντονης αυτοπεποίθησης στην ικανότητά του να ζήσει χωρίς Θεό, ο άνθρωπος – επιμένει ο Ντοστογιέφσκι – κινδυνεύει να συνθλιβεί ηθικά και πνευματικά. Το αληθινό θύμα του Ρασκόλνικοφ δεν είναι η Αλιόνα Ιβάνοβνα αλλά ο ίδιος του ο εαυτός. Θύμα της αποθέωσης του ανθρώπου δεν είναι ο Θεός, που, αν υπάρχει, υπάρχει ως ριζική ανάγκη για τον άνθρωπο, αλλά αυτός κάθε-αυτός ο άνθρωπος. Ο Ρασκόλνικοφ συγκροτείται και δρα ως προσωπικότητα πάνω στην κόψη του βασανιστικού διλήμματος να αναχθεί σε Θεό, όπως θα το ήθελε μια ανθρωπολογία εμπνευσμένη από τον Feuerbach ή να αποδεχθεί το Θεό στο πρόσωπο του συνανθρώπου του ως αυταξίας και αυτοσκοπού. Σε κάθε περίπτωση, ο ίδιος επιλέγει, αλλά και όταν ακόμη επιλέγει το έγκλημα, η ιστορία, η δική του προσωπική ιστορία, δεν έχει ακόμα τελειώσει. Στην πραγματικότητα, τότε μόλις αρχίζει. Το έγκλημα έχει δύο όψεις: αυτή του πόνου και αυτή της ελευθερίας. Στο βασίλειο της ελευθερίας δεν μπορεί να περάσει κανείς παρακάμπτοντας την πύλη της οδύνης.

Συμπερασματικά, η προσωπικότητα του ντοστογιεφσκικού Ρασκόλνικοφ δεν είναι η ενσάρκωση του νιτσεϊκού Υπερανθρώπου, όπως εύστοχα παρατήρησε ο Μπερντιάερ, αλλά ούτε και η προέκταση του στιρνερικού Εγωϊστή, όπως εξίσου καίρια έρχεται να μας θυμώσει ένας ακόμη σημαντικός μελετητής της ρωσικής φιλοσοφίας:

Τι θα έλεγε ο Ντοστογιέφσκι, αναρωτιέται ο Gopleston, για τον ισχυρισμό του Max Stinner ότι, μετά το φόνο του Θεού, ήταν λοιπόν αναγκαίο να φονευθεί ο Άνθρωπος με την έννοια ότι ήταν αναγκαίο να απαλλαγούμε από την αφαίρεση «Άνθρωπος» στο όνομα των πραγματικών ανδρών και γυναικών, να απορρίψουμε το καθολικό, στο όνομα του συγκεκριμένου ειδικού; Ενδεχομένως, η απάντηση είναι ότι ο Ντοστογιέφσκι θα συμφωνούσε μόνο ως ένα σημείο, ως το σημείο, δηλαδή, της υιοθέτησης της άποψης ότι η αντικατάσταση του Θεού από τον άνθρωπο θα κατέληγε στην υποδούλωση των πραγματικών ανθρώπινων όντων. Δίνοντας όμως, στο πρόσωπο του Ρασκόλνικοφ στο Έγκλημα και Τιμωρία την αντίληψή του για το απομονωμένο άτομο χωρίς Θεό, ο Ντοστογιέφσκι δεν θα θεωρούσε αποδεκτή τη φιλοσοφία του εγωϊσμού του Max Stiner.

Χωρίς αμφιβολία, η βασανιστική πορεία του Ρασκόλνικοφ από το έγκλημα στην τιμωρία και η έξοδος από το πεδίο της Διαλεκτικής, προκειμένου να βρεθεί στην χώρα της αγάπης, απομακρύνει ουσιαστικά τον ντοστογιεφσκικό ήρωα από τον Μοναδικό του Stinner. Ούτε πριν, ούτε μετά τη διάπραξη του εγκλήματος υπήρξε στερνερικό το πρότυπο του δράστη. Η σωτηρία της ανθρωπότητας, ως απώτερο κίνητρο της εγκληματικής δραστηριότητας, προϋποθέτει την πίστη σε ένα συλλογικό ιδανικό, στοιχείο ασύμβατο προς την ατομικιστική φιλοσοφική προβληματική του νέο- χεγκελιανού Max Stinner. Με αυτή την έννοια, συνιστά κρίσιμη ερμηνευτική παρεξήγηση η πρόσληψη της ανθρωποκεντρικής φιλοσοφίας του Ντοστογιέφσκι ως εκδοχής ενός ατομοκεντρικού Διονυσιασμού.

Ο Ντοστογιέφσκι, με το ξεδίπλωμα της ψυχολογίας των προσώπων, καταδεικνύει ότι η (διονυσιακή) ελευθερία οδηγεί αναπόφευκτα όχι μόνο στο έγκλημα, αλλά στην καταστροφή της προσωπικότητας και, συνεπώς, στην καταστροφή της οφθαλμαπάτης αυτής της μορφής της ελευθερίας. Αυτή η διονυσιακή ελευθερία καταστρέφεται από την ίδια την ανάπτυξή της. Θα ήταν δυνατό να λεχθεί ότι ο (Ντοστογιέφσκι) αποδεικνύει έτσι, κατά βάθος, την κλασική θεωρία της ελευθερίας, που βεβαιώνει ότι η «αυθαίρετη ελευθερία» οδηγεί στα αχαλίνωτα και στη δουλεία των παθών.

Αλλά ας επασυνδεθούμε με το αφετηριακό μας ερώτημά μας: για ποιο σκοπό εξεγείρεται άραγε ο Ρασκόλνικοφ; Γιατί εγκληματεί; Υποστηρίζω, λοιπόν, ότι δονείται και αγωνιά για την καθιέρωση της ανθρώπινης προσωπικότητας ως αυταξίας, ενάντια μάλιστα σε έναν κόσμο που ο άνθρωπος – για να θυμηθούμε τη σχετική καντιανή ορολογία – υπάρχει για τον άλλο απλά και μόνο ως μέσο. Πρόκειται ουσιαστικά για μια προσπάθεια πραγμάτωσης επί του ιστορικού πεδίου μιας βαθύτερης έννοιας ελευθερίας, που ωστόσο ο γερμανός φιλόσοφος – όχι τυχαία- πρόβαλλε και διατηρούσε καθαρή στο επίπεδο των ρυθμιστικών αρχών.

Όμως, η αφετηριακή αντίληψη του Ρασκόλνικοφ δεν είναι και η άποψη του Ντοστογιέφσκι. Η γεωμετρική οικοδόμηση μιας κοινωνίας χωρίς τόνο και αδικία μπορεί να κινεί το «ευκλείδειο πνεύμα» και την εγκληματική πράξη ενός επαναστάτη, δεν εκφράζει όμως το ηθικό φιλοσοφικό επιχείρημα του ρώσου συγγραφέα, επιχείρημα που αναπτύσσει ο ίδιος ο Ρασκόλνικοφ, όταν βρίσκεται πλέον στον τόπο της εξορίας του, που αποτελεί ταυτόχρονα και τόπο της προσωπικής Ανάστασής του.

 

Πηγή: Εικόνες εγκλήματος