Η ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ

Το σώμα στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες προσλαμβάνεται και συμμετέχει στις κοινωνικές σχέσεις ως μια υλική υπόσταση, ως ένα πραγματικό φυσικό αντικείμενο. Το σώμα, πέρα από τη συμβολική ή ακόμα και σε μερικές περιπτώσεις ημι- μαγική χρήση και διάστασή του με σκοπό τη βελτίωση και ρύθμιση των διαπροσωπικών σχέσεων, έχει πρωτίστως εμπορική διάσταση στο πλαίσιο της καταναλωτικής κουλτούρας.

Για πρώτη φορά σε τέτοιο βαθμό, η βιολογία και το ανθρώπινο σώμα καλούνται να εκλάβουν μια νέα εννοιολόγηση, αποβάλλοντας τον αρχικό προσδιορισμό τους ως a priori προ-κοινωνικές, άρα και ως μη ελεγχόμενες κατηγορίες. Κάτω από την πίεση των εξελίξεων το ανθρώπινο σώμα τείνει να μετατραπεί σε ένα αντικείμενο απόλυτης διαχείρισης (σε μερικά χρόνια ελάχιστα θα είναι τα όργανα που δεν θα μπορούν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο να αντικατασταθούν με όργανα), σε ένα κοινωνικό φαινόμενο, σε ένα σχέδιο προς μορφοποίηση, σύμφωνα με τις ευρύτερες κοινωνικές επιταγές και νόρμες (πρότυπα υγείας, ομορφιάς κλπ).

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του κοινωνικού προσδιορισμού του σώματος αποτελεί το γεγονός ότι το όμορφο γυναικείο σώμα ταυτίζεται στις μέρες μας με το αδύνατο σώμα, συχνά ενάντια στους κανόνες της ιατρικής, οι οποίοι τονίζουν τους πιθανούς κινδύνους από τη μεγάλη απώλεια βάρους. Η καθιέρωση αυτού του κοινωνικού προτύπου γυναικείας ομορφιάς όχι μόνο έχει σχέση με την επιρροή από τα ΜΜΕ, αλλά και με τη διαμόρφωση των κοινωνικών επαφών και σχέσεων των ατόμων μεταξύ τους, καθώς και με τα ιατρικά επαγγέλματα.  Ένα σημαντικό στοιχείο για την ανάλυση του σώματος στις σύγχρονες κοινωνίες είναι η τάση να ταυτίζουν το όμορφο με το υγιές. Σε αυτό το σημείο διαμεσολαβεί η πλαστική ιατρική. Ως επέκταση του καταναλωτικού πνεύματος που κυριαρχεί στις σύγχρονες κοινωνίες, η πλαστική ιατρική προσφέρει τη δυνατότητα στα άτομα να αποκτήσουν την εξωτερική εμφάνιση που επιθυμούν, τροποποιώντας την ατομική τους ταυτότητα κατά το δοκούν και ταυτίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη διαχείριση του διαχείριση του εαυτού με τη διαχείριση του ατομικού σώματος. « Τα σώματα έχουν γίνει αντικείμενα που πωλούνται στην αμερικάνικη κοινωνία. Οι χειρουργοί πωλούν όχι μόνο διορθώσεις στο σώμα ….αλλά κάτι περισσότερο μόδα. Δεν ασχολούμαστε πλέον με την ενδυμασία του σώματος που ήδη έχουμε, αλλά προσπαθούμε να χάσουμε παραπανίσια κιλά ή εμπιστευόμαστε έναν ειδικό χειρούργο για να ισιώσουμε τη μύτη μας. Απλώς αγοράζουμε ένα καινούριο σώμα».

Εδώ αξίζει να αναφερθεί το γεγονός ότι το γεγονός ότι το γυναικείο σώμα αποτέλεσε για πολλά χρόνια αντικείμενο εκμετάλλευσης της καταναλωτικής βιομηχανίας, η οποία παρήγαγε διαφορετικές μορφές με τις οποίες καλούνταν να συγκριθούν κάθε φορά οι γυναίκες. Σε αυτή τη δυναμική διαδικασία το γυναικείο σώμα δεν παραμένει στατικό στο πέρασμα των χρόνων, αλλά αντιθέτως εμφανίζει μια αξιοθαύμαστη ποικιλία. Έρευνες που έχουν διεξαχθεί από τον ψυχολόγο Δρ Ντέιβιντ Γκάρνερ αναφορικά με τις πολιτιστικές προσδοκίες για το αδύνατο σώμα έχουν εξαγάγει ιδιαίτερα συμπεράσματα σχετικά με το θέμα των διατροφικών διαταραχών. Οι έρευνες αυτές εστίασαν σε μετρήσεις στις σωματικές αναλογίες στα «κουνελάκια» του κεντρικού σαλονιού του περιοδικού Playboy και στην εκάστοτε Μις Αμερική της περιόδου 1959-1979, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι οι «ιδανικές γυναίκες» είχαν γίνει βαθμιαία λεπτότερες σε αυτή την περίοδο, πράγμα που συνεχίζεται μέχρι και την δεκαετία του 1980. Αντίστοιχες έρευνες με αντικείμενο τις playmate της περιόδου 1953-2001 επιβεβαίωσαν τα προηγούμενα ευρήματα και έδειξαν ότι δεν ήταν μόνο το ιδανικό σώμα των μοντέλων που βαθμιαία αδυνάτιζε και διαφοροποιούνταν σημαντικά από το μέσο όρο σώματος –βάρους των γυναικών της εκάστοτε περιόδου, αλλά και το ανδρικό σώμα παρουσίασε αλλαγή, εφόσον η ιδανική μορφή του, η οποία επίσης ήταν διαφορετική από τον μέσο όρο του ανδρικού σώματος, ήταν το αδύνατο, πολύ γυμνασμένο, με έντονες γραμμώσεις, αθλητικό σώμα. Οι εικόνες των τέλειων ανδρικών και γυναικείων σωμάτων διαμορφώνονται έντονα από τα σώματα του πληθυσμού και φυσικού και φυσικά δεν έχουν καμιά σχέση με τα σώματα των ανθρώπων σε άλλες περιόδους (πχ. Στο Μεσαίωνα το όμορφο γυναικείο σώμα είχε έντονες καμπύλες). Παρ’ όλα αυτά, το σώμα που προβάλλεται και για τα δύο φύλα σήμερα απέχει πολύ όχι μόνο από το μέσο αλλά και από το εφικτό να πραγματοποιηθεί σώμα. Πιο συγκεκριμένα, η εικόνα της τέλειας γυναίκας που προβάλλουν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης σήμερα είναι ανέφικτο για το 99% του γυναικείου πληθυσμού, ενώ οι ηθοποιοί και τα μοντέλα αποτελούν μόλις το 5% του γυναικείου πληθυσμού και ζυγίζουν 23% λιγότερο από τη μέση γυναίκα. Σε αυτό το πλαίσιο διεξήχθησαν έρευνες που σύγκριναν τις εικόνες δύο προτύπων για το ανδρικό και το γυναικείο σώμα σήμερα, του Gl Joe και της Barbie. «…. Η φιγούρα του (Gl Joe) άλλαξε με την πάροδο των ετών προκειμένου να συμβιβαστεί με την αντίληψη περί ιδανικού σώματος, όπως διαμορφώνεται από τα μίντια. Τριάντα χρόνια πριν, ο Gl Joe έμοιαζε με τον μέσο άνδρα. Σήμερα όμως έχει τεράστιους δικεφάλους πελώριο στήθος και υπερφυσικούς κοιλιακούς. Μετρήσεις έδειξαν ότι για να έχει το σώμα του Gl Joe ένας άνδρας, πρέπει να έχει μπράτσο 66 πόντων και στήθος με περιφέρεια 1.40! Με δύο λόγια, τα μπράτσα του θα ήταν κοντά όσο και η μέση του και μεγαλύτερο από το μπράτσο που έχουν οι περισσότεροι παγκόσμιοι πρωταθλητές του μπόντι μπίλντινγκ. Μια αντίστοιχη μεταφορά των διαστάσεων της κλασικής κούκλας Μπάρμπι στον πραγματικό κόσμο δίνει μια γυναίκα με περιφέρεια στήθους 98 εκατοστά, μέσης 45 εκατοστά και γοφών 83 εκατοστά και ύψος 1.73. Όμως οι διαστάσεις αυτές δίνουν ένα σωματικό βάρος μόλις 50 κιλών – δηλαδή μόνο το 76%αυτού που θεωρείται κανονικό για ένα τέτοιο σώμα. Μια γυναίκα με το σώμα της Μπάρμπι δεν θα είχε καν περίοδο εξαιτίας της ανεπαρκούς αναλογίας σωματικού λίπους (κάτι που συμβαίνει με πολλές αθλήτριες της ενόργανης γυμναστικής). Με δύο λόγια το ιδανικό σώμα της Μπάρμπι είναι το σώμα μιας άρρωστης γυναίκας, ενώ το ιδανικό σώμα του Gi Joe εκείνο ενός υπερφυσικού μπόντι – μπίλντερ παραγεμισμένο με κάθε είδους λογής αναβολικά στεροειδή….).

Έχει υποστηριχθεί ότι η ανδρική ταυτότητα (και συνεπώς και οι σχέσεις των δύο φύλων) έχει τροποποιηθεί, ως άμεση συνέπεια της εμπορευματοποίησης του ανδρικού σώματος, η οποία παράγει και αναπαράγει ένα συγκεκριμένο και ελεγχόμενο τύπο ανδρικού σώματος. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω των κατάλληλων «τεχνικών σώματος» και «τεχνικών διαχείρησης του εαυτού». Σε αυτή τη διαδικασία σημαντικό ρόλο διαδραματίζει το γεγονός ότι οι άνδρες αφιερώνουν όλο και περισσότερο χρόνο στην εμφάνισή τους και στην διαμόρφωση του σώματός τους (κιλά, μαλλιά, μυς κλπ)εγκαθιδρύοντας ένα δίκτυο επιτήρησης και ελέγχου των βασικών λειτουργιών του. Στο πλαίσιο του δραματουργικού μοντέλου παρουσίασης του εαυτού στις καθημερινές σχέσεις «…..  η ανδρική ταυτότητα και τα ανδρικά σώματα προσδιορίζονται από μια συνεχή, διαπραγματεύσιμη παρουσίαση και εμφάνιση, συνεπώς (και τα δύο) αποτελούν κάτι το οποίο πρέπει να πραγματωθεί, να παραχθεί και να αναπαραχθεί (και κάτι που δεν είναι στατικό και δεδομένο).

Ως συνέπεια της εμπορευματοποίησης, ο τρόπος με τον οποίο ασχολούνταν παραδοσιακά οι γυναίκες με την εμφανισή τους μετατρέπεται εντέλει σε γενικές γραμμές σε έναν ενιαίο τρόπο για άνδρες και γυναίκες (unisex). Έτσι, η ανδρική ταυτότητα, προσδιορισμένη με βάση ένα συγκεκριμένο σωματότυπο, αποτελεί ένα αντικείμενο διαχείρισης και διάπλασης. «Η ανδρική ταυτότητα και το ανδρικό σώμα είναι ασυνάρτητα κατασκευασμένα μέσα στο πλαίσιο των υπαρχουσών εξουσιαστικών σχέσεων, το να ισχυριστεί κάποιος ότι είναι κοινωνικά κατασκευασμένα δεν σημαίνει ότι αρνείται την υλικότητά τους, αλλά ότι αναγνωρίζει ότι η ίδια αυτή υλικότητα τους είναι το προϊόν διαφορετικών σχέσεων γνώσης/ εξουσίας, οι οποίες ιστορικά και κοινωνικά έχουν πειθαρχήσει και μορφοποιήσει τα ανδρικά σώματα …. Προσδιορίζοντας αυτό που ονομάζουμε ανδρικές ταυτότητες».

Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και οι διαφημίσεις για την περιποίηση, άσκηση και διαμόρφωση ενός όμορφου και υγιού σώματος. Το σώμα αυτό αντανακλά και προβάλλει τις βασικές αρχές της σύγχρονης αστικής ιδεολογίας, η οποία αρνείται και περιθωριοποιεί τον θάνατο, τα γηρατειά και την ασθένεια. «Ενώ κάποτε τα καπέλα, τα φτερά, τα ρούχα, το βάψιμο κλπ λειτουργούσαν ως κοινωνικά σύμβολα καθαυτά, που αναδείκνυαν την κοινωνική θέση του ατόμου, σήμερα λειτουργούν επισημαίνοντας τον αληθινό χαρακτήρα του ατόμου …. (Κυριαρχεί) η ανησυχία και το άγχος με το σώμα, το οποίο ταυτίζεται με τον εαυτό και βιώνει τα γηρατειά και την ασθένεια ως απειλή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα ανδρικά περιοδικά που έχουν εμφανιστεί τελευταία και απευθύνονται στο ανδρικό τρόπο ζωής. Τα περιοδικά αυτού του τύπου (χαρακτηριστικό είναι το Men’s Health, το οποίο κυκλοφορεί και στα ελληνικά) προσδιορίζουν το σώμα ως ένα έργο προς υλοποίηση. Αυτό το σώμα απαιτεί προσπάθεια από το ίδιο το άτομο, το οποίο μπορεί ενεργά να διαχειριστεί και να διαμορφώνει το σώμα του με ατομική ευθύνη. Σκοπός του ατόμου είναι αφενός να φτάσει το κοινωνικό πρότυπο του όμορφου, αθλητικού και υγιούς σώματος, το οποίο αποτελεί αντικείμενο επιθυμίας, και αφετέρου μέσω αυτής της δυνατότητας ατομικής διαμόρφωσης του σώματος να μπορέσει να ανταπεξέλθει και να διαχειριστεί τους κινδύνους που κυριαρχούν στις σύγχρονες κοινωνίες. «Αυτά τα περιοδικά προτείνουν στους αναγνώστες τους να υιοθετήσουν την ατομική υπευθυνότητα και τον τρόπο με τον οποίο αισθάνονται, συμπεριφέρονται και εμφανίζονται, με την παρουσίαση του ανδρικού σώματος ως ενός σώματος για την αποκόμιση φροντίδας και απόλαυσης».

 

Πηγή:κοινωνιολογία του σώματος – Γιώργος Αλεξιάς