Η περιγραφή της μαζικής ψυχής από τον Λεν Μπον

 

Η ψυχολογία παρακολουθεί τις προδιαθέσεις, τις ενορμητικές κινήσεις, τα κίνητρα, τις προδιαθέσεις του μεμονωμένου ατόμου έως και τους τρόπους δράσης του και τις σχέσεις με τους πλησίον του, έλυνε εντελώς όλα τα προβλήματα και είχε φωτίσει όλες τις σχετικές διασυνδέσεις. Θα έπρεπε να εξηγήσει το εκπληκτικό δεδομένο ότι το έν λόγω άτομο, αυτό που έγινε κατανοητό σ’ αυτήν, υπό μια ειδική συνθήκη νιώθει, σκέφτεται και συμπεριφέρεται εντελώς διαφορετικά απ’ αυτήν, υπό μια ειδική συνθήκη νιώθει, σκέφτεται και συμπεριφέρεται εντελώς διαφορετικά απ’ ότι ήταν αναμενόμενο, και αυτή η συνθήκη είναι η ένταξή του σε ένα ανθρώπινο πλήθος που έχει αποκτήσει την ιδιότητα μιας «ψυχολογικής μάζας».  Τι είναι, λοιπόν, μια «μάζα», πως αποκτά την ικανότητα να επηρεάζει την ψυχική ζωή του ατόμου τόσο αποφασιστικά, και σε τι έγκειται η ψυχική μεταβολή που προκαλεί στο άτομο;

 

Ο Λεν Μπον αναφέρει:

Ότι χαρακτηρίζει προπάντων μια ψυχολογική μάζα είναι το εξής: όποια και αν είναι τα άτομα που την αποτελούν, όσο όμοια ή διαφορετικοί είναι οι τρόποι ζωής τους, οι ασχολίες τους, ό χαρακτήρας τους ή η ευφυία τους, μέσω του απλού μετασχηματισμού σε μάζα κατέχουν μια συλλογική ψυχή, δυνάμει της οποίας νιώθουν, σκέφτονται και ενεργούν με διαφορετικό τρόπο απ’ ότι ο καθένας θα ένιωθε, θα σκεφτόταν, θα ενεργούσε ατομικά για τον εαυτό του. Υπάρχουν ιδέες και συναισθήματα που εμφανίζεται, ή μεταφράζονται σε πράξεις, μόνο στα άτομα που είναι ενταγμένα στη μάζα. Η ψυχολογική μάζα είναι μια πρόσκαιρη ύπαρξη που αποτελείται από ετερογενή στοιχεία, τα οποία έχουν στιγμιαία συνδεθεί μεταξύ τους, όπως ακριβώς τα κύτταρα του οργανισμού συνιστούν με την ένωσή τους ένα ον με εντελώς διαφορετικούς ιδιότητες από αυτές του μεμονωμένου κυττάρου.

Αν τα άτομα συνδέονται εντός της μάζας σε μια ενότητα, τότε πρέπει να υπάρχει κάτι που τα συνδέει μεταξύ τους, και αυτή η συνδετική ύλη θα μπορούσε να είναι ότι ακριβώς χαρακτηρίζει τη μάζα. Μόνο που ο Λεν Μπον δεν απαντά στην ερώτηση αυτή, εξετάζει τη μεταβολή του ατόμου εντός της μάζας και την περιγράφει με εκφράσεις που συμβαδίζουν με τις βασικές προϋποθέσεις της δικής μας ψυχολογίας του βάθους.

Για να βρούμε τουλάχιστον έως έναν βαθμό τις αιτίες αυτές, πρέπει να θυμηθούμε αρχικά αυτό που βεβαιώνει η σύγχρονη ψυχολογία, δηλαδή ότι τα ασυνείδητα φαινόμενα παίζουν ένα πρωτεύοντα ρόλο όχι μόνο στην οργανική ζωή αλλά και στις διανοητικές λειτουργίες. H συνειδητή πνευματική ζωή εκπροσωπεί μόνο ένα μικρό κομμάτι σε σύγκριση με την ασυνείδητη ψυχική ζωή. Η λεπτότερη ανάλυση, η οξυδερκέστερη παρατήρηση, καλύπτει μόνο ένα μικρό αριθμό των συνειδητών κινήτρων της ψυχικής ζωής. Οι συνειδητές μας πράξεις κατευθύνονται από ένα ασυνείδητο υπόστρωμα, διαμορφωμένο ιδίως από επιδράσεις της κληρονομικότητας. Αυτό περιλαμβάνει τα αναρίθμητα προγονικά ίχνη από τα οποία αποτελείται η ψυχή της φυλής. Πίσω από τα ομολογημένα κίνητρα των ενεργειών μας υπάρχουν, αναμφισβήτητα, οι κρυφές αιτίες, αυτές που δεν ομολογούμε, πίσω από τις οποίες όμως υπάρχουν οι κρυφότερες, αυτές που δεν γνωρίζουμε καν. Η πλειονότητα των καθημερινών μας πράξεων είναι αποτέλεσμα κρυφών κινήτρων, που μας διαφεύγουν.

Εντός της μάζας, εννοεί ο Λεν Μπον, σβήνουν τα ιδιαίτερα αποκτήματα του ατόμου και, έτσι εξαφανίζεται η ιδιομορφία τους. Το φυλετικό ασυνείδητο αναδύεται, το ετερογενές βυθίζεται στο ομοιογενές. Θα λέγαμε ότι το ψυχικό εποικοδόμημα, που τόσο ποικιλότροπα έχει εξελιχθεί σε κάθε άτομο, αποδυναμώνεται, ενώ το τόσο ομοιόμορφο σε όλους ασυνείδητο έρχεται στην επιφάνεια (ενεργοποιείται).

Με τον τρόπο αυτό θα μπορούσε να προκύψει ένας μέσος χαρακτήρας των ατόμων της μάζας. Μόνο που ο Λε Μπον πιστεύει ότι αυτά επιδεικνύουν και νέες ιδιότητες, που δεν τις κατείχαν προηγουμένως, και αναζητά την αιτία σχετικά σε τρεις διαφορετικούς παράγοντες.

Η πρώτη από αυτές τις αιτίες είναι ότι το άτομο της μάζας αποκτά δυνάμει του μεγέθους της ένα συναίσθημα ανυπέρβλητης ισχύος, που του επιτρέπει να ενδίδει σε ενορμήσεις που μόνο του αρχικά θα τις είχε τιθασεύσει.  Θα είναι τόσο λιγότερο διατεθειμένος για κάτι τέτοιο όσο μέσα στην ανωνυμία, και επομένως στην ανευθυνότητα, της μάζας το αίσθημα ευθύνης, που συγκρατεί πάντα τα άτομα, εξαφανίζεται εντελώς.

Από τη δική μας οπτική δεν χρειαζόταν να αποδώσουμε μεγάλη αξία στην ανάδυση νέων ιδιοτήτων. Θα μας αρκούσε να πούμε ότι το άτομο τίθεται εντός της μάζας υπό συνθήκες που του επιτρέπουν να απορρίψει τις απωθήσεις των ασυνείδητων ενορμητικών διεγέρσεων.  Οι φαινομενικά νέες ιδιότητες που επιδεικνύει είναι οι εκφράσεις αυτού του ασυνειδήτου, στο οποίο περιέχεται εν δυνάμει όλο το κακό που υπάρχει στην ανθρώπινη ψυχή. Η εξαφάνιση της συνείδησης ή του αισθήματος ευθύνης υπό τις συνθήκες αυτές δεν δημιουργεί κανένα πρόβλημα στην ερμηνεία μας. Εδώ και πολύ καιρό υποστηρίζαμε ότι ο πυρήνας της αποκαλούμενης συνείδησης είναι ο «κοινωνικός φόβος».

Μια δεύτερη αιτία, η μετάδοση, συμβάλλει, επίσης, στην έκφραση ειδικών χαρακτηριστικών εντός της μάζας  και, ταυτόχρονα, στην κατεύθυνση που θα πάρουν αυτά. Η μετάδοση είναι ένα εύκολο διαπιστώσιμο, αλλά ανεξήγητο, φαινόμενο, στην οποία πρέπει να κατατάξουμε και τα φαινόμενα υπνωτιστικής μορφής. Εντός της μάζας κάθε συναίσθημα, κάθε συμπεριφορά είναι μεταδοτική, και μάλιστα σε τόσο υψηλό βαθμό ώστε το άτομο πολύ εύκολα θυσιάζει το προσωπικό του συμφέρον στο κοινό συμφέρον. Είναι μια ικανότητα εντελώς αντίθετη στη φύση του, για την οποία ο άνθρωπος είναι ικανός μόνο ως μέλος ενός συνόλου.

Μια Τρίτη και όντως η σημαντικότατη, αιτία προσδίδει στα άτομα που ενώνονται εντός της μάζας, ιδιαίτερες ιδιότητες, που αντιτίθενται εντελώς σε αυτές του μεμονωμένου ατόμου. Ο λόγος εδώ για την υποβολή, της οποίας, εξάλλου, η προαναφερθείσα μετάδοση αποτελεί απλώς ένα αποτέλεσμα.

Για να καταλάβουμε το φαινόμενο αυτό, πρέπει να αναλογιστούμε κάποιες πρόσφατες ανακαλύψεις της φυσιολογίας. Γνωρίζουμε, σήμερα ότι ένας άνθρωπος μπορεί να μετατεθεί μέσω ποικίλων διαδικασιών σε μια κατάσταση τέτοια, ώστε, αφού απολέσει εντελώς τη συνειδητή του προσωπικότητα, να υπακούει σε όλες τις προτροπές εκείνου που του έχει αφαιρέσει τη συνειδητή του προσωπικότητα, και να διαπράττει πράξεις εντελώς αντίθετες με τον χαρακτήρα και τις συνηθειές του. Ιδιαίτερα προσεκτικές παρατηρήσεις μοιάζει να αποδεικνύουν ότι το άτομο που για ένα χρονικό διάστημα έχει καταδυθεί σε μια εν δράσει μάζα, είτε λόγω ενός μαγνητισμού προερχόμενου από αυτήν είτε από μιαν άλλη άγνωστη αιτία, περιπίπτει σε μια ειδική κατάσταση, η οποία προσεγγίζει τη σαγήνη που θέτει τον υπνωτιζόμενο υπό την επήρεια του υπνωτιστή…. Η συνειδητή προσωπικότητα εξαφανίζεται πλήρως, η βούληση και η ικανότητα διάκρισης απουσιάζουν, όλα τα συναισθήματα και οι σκέψεις προσανατολίζονται στην κατεύθυνση που δίνει ο υπνωτιστής. Aυτή είναι περίπου η κατάσταση ενός ατόμου που ανήκει σε μια ψυχολογική μάζα. Όπως στον υπνωτισμένο, έτσι και σ’ αυτόν, ενώ κάποιες ικανότητες αίρονται, άλλες εντείνονται σε υψηλότερο βαθμό. Υπό την επήρεια της υποβολής θα εκτελέσει με ακαταμάχητη ορμή ορισμένες πράξεις. Και αυτή η ορμητικότητα είναι ακόμη πιο ακαταμάχητη στη μάχη απ’ ότι στον υπνωτισμένο, εφόσον η παρόμοια για όλα τα άτομα υποβολή αυξάνει δυνάμει της αμοιβαιότητας.

Τα κύρια χαρακτηριστικά του ατόμου που βρίσκεται εντός της μάζας είναι τα εξής: εξαφάνιση της συνειδητής προσωπικότητας, κυριαρχία της ασυνείδητης προσωπικότητας,  προσανατολισμός των σκέψεων και των συναισθημάτων στην ίδια κατεύθυνση μέσω υποβολής και μετάδοσης, τάση για άμεση υλοποίηση των ιδεών που υποβάλλονται. Το άτομο δεν είναι πλέον ο εαυτός του, έχει γίνει ένα άβουλο αυτόματο.

Με την ένταξή του σε μια οργανωμένη μάζα ο άνθρωπος κατεβαίνει πολλές βαθμίδες στην κλίμακα του πολιτισμού. Στην απομονωσή του ήταν ίσως ένα συγκροτημένο υποκείμενο, εντός της μάζας είναι ένας βάρβαρος, ένα ενστικτώδη ον.

Τον διακρίνει αυθορμησία, σφοδρότητα, αγριότητα, όπως επίσης ο ενθουσιασμός και ο ηρωισμός των πρωτόγονων πλασμάτων.

Sigmund Freud – Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του εγώ