Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις

 

Από το 1898 κιόλας, ο Durkheim προτείνει να διαχωρίσουμε την ατομική από την συλλογική σκέψη (μέσω της οποίας αντανακλάται και η αποψή του αναφορικά με την υπεροχή του κοινωνικού επί του ατομικού). Υπογραμμίζει την ιδιαιτερότητα της συλλογικής σκέψης ισχυριζόμενος ότι η συλλογική αναπαράσταση δεν μπορεί να αναχθεί στην αναπαράσταση των ατόμων που αποτελούν την κοινωνία (που θεωρεί ομοιογενή) εφόσον παράγεται από τις δράσεις και τις αντιδράσεις που ανταλλάσουν οι στοιχειώδης συνειδήσεις, ενώ παράλληλα αναθέτει στην κοινωνική ψυχολογία τη μελέτη του τρόπου με τον οποίο οι αναπαραστάσεις αλληλεπιδρούν, συγχωνεύονται ή διαχωρίζονται μεταξύ τους.

Οι ανθρωπολόγοι μελετούν βέβαια μύθους, πεποιθήσεις, γλωσσικά και εννοιολογικά  συστήματα των λεγόμενων «πρωτόγονων» κοινωνιών, επιμένοντας συχνά στην ανορθολογική όψη των δοξασιών τους και της σκέψης τους – όπως εξάλλου μελετάμε τις φάσεις τις οποίες διέρχεται η σκέψη του παιδιού πριν «ωριμάσει». Θεωρούμε πράγματι πως ο ενήλικος και ορθολογικός άνθρωπος του Διαφωτισμού και του «Σκέφτομαι άρα υπάρχω» καταλήγει ατομικά μέσω της παρατήρησης και της υποθετικο –επαγωγικής σκέψης στην έγκυρη γνώση. Από την άλλη ότι είναι συλλογικό και πολιτισμικό τείνει να συλλογίζεται (η λέξη δεν είναι τυχαία) με μύθους, θρησκευτικές αφηγήσεις και δοξασίες, ιδεολογίες κλπ- πράγματα που βιαστικά απορρίπτονται στις περιοχές της αυταπάτης του συναισθήματος και των συγκινήσεων ή και της παθολογίας. Εξού και ότι εύστοχα ο Moscovici (2013) αποκαλεί «σκάνδαλο της κοινωνικής σκέψης». Στην επιστημονική μας εποχή, προκαταλήψεις, δεισιδαιμονίες και δοξασίες δεν έχουν πάψει να διέπουν τις αντιλήψεις μας και τη ζωή μας – παράδειγμα: κοινός νους, καθημερινές συζητήσεις και ΜΜΕ «αντιμετωπίζουν» συχνά το AIDS σαν την αρρώστια – τιμωρία μιας κοινωνίας υπέρ το δέον επιτρεπτικής, εκφυλισμένης, χωρίς ηθικό προσανατολισμό και σε ρήξη με τη φύση. Θεωρεί λοιπόν λάθος να προσπαθούμε να καταλάβουμε οτιδήποτε το ανθρώπινο χωρίς να καταργήσουμε αυτή την αντινομία μεταξύ του ορθού λόγου και συλλογικότητας/ πολιτισμού.

Η κοινή πίστη θεμελιώνει τόσο την κοινότητα όσο και την νοητική της ζωή και τις γνώσεις της: στη λατρεία πχ, κάποια θεϊκή ιδέα, αναπαρίσταται στο πνεύμα και ταυτόχρονα διαμεσολαβεί το συλλογικό αίσθημα που έτσι ενδυναμώνεται – εάν όλοι λατρεύαμε μια πέτρα ή ένα δέντρο ή μια σημαία, βρισκόμαστε ενώπιον μιας κοινωνικής πραγματικότητας. Συγκινήσεις και τελετουργικά παραπέμπουν λοιπόν σε συλλογικές αναπαραστάσεις, δηλαδή σε μεταδιδόμενα από γενεά σε γενεά νοήματα (ότι αναπαριστά η πέτρα ή η σημαία). Αφού λοιπόν κάθε πεποίθηση αναπαριστά και συμβολίζει κάθε κοινωνία και επιβεβαιώνεται συλλογικά, κάθε αντικείμενο, λέξη ή σύμβολο «φέρει» μια συλλογική αναπαράσταση, η οποία συνεπάγεται κάποιους είδους γνώση για τον χώρο, τον χρόνο, την αιτιότητα και τη δύναμη. Αυτή η θρησκευτική γνώση αποτελεί την απαρχή της επιστημονικής γνώσης. Οι άνθρωποι είναι ορθολογικοί ( εντός συγκεκριμένων συλλογικών πλαισίων και ορίων, μεταξύ των οποίων η δική μας επιστήμη δεν είναι παρά μια περίπτωση) επειδή είναι κοινωνικοί! Οι αναπαραστάσεις λοιπόν δεν είναι παρά κοινωνικές και δεν επιβάλλονται από καμιά υπερβατική αρχή ή λογική, αλλά από την κοινωνία, μέσω των θεσμών και των τελετουργικών – εξού και ο σχετικά σταθερός και απρόσωπος χαρακτήρας τους (ειδεμή η μεταξύ μας επικοινωνία θα ήταν πολύ δυσχερής): Η ταξινόμηση και διαβάθμιση των πραγμάτων και όντων, η αξία που τους αποδίδεται, η ταξιθεσία των πληροφοριών σύμφωνα με τη συνάφειά τους κλπ, προκύπτουν από την κοινωνική ζωή, όπως και κάθε αφηρημένη έννοια, που εν τέλει αφορά την κατάταξη αντικειμένων, όντων, ανθρώπων και των ιδιοτήτων τους, όπως κάθε μαγική φόρμουλα, που μέσα από την αναλογία αφορά την αιτιότητα κ.ο.κ. Επίσης, καθώς οι κοινές ιδέες και πεποιθήσεις ενσαρκώνονται σε συγκεκριμένες ιδέες και πεποιθήσεις ενσαρκώνονται σε συγκεκριμένες δομές (οικογένεια, εκκλησία, κοινωνικά κινήματα κλπ), οι επικοινωνούμενες σημασίες και τα αναγνωριζόμενα καθήκοντα νοηματοδοτούν και κατευθύνουν τις κοινωνικές πρακτικές .

 

Πηγή: Νικόλας Χρηστάκης Ψυχοκοινωνιολογία των μαζικών επικοινωνιών