Αλλά τι ακριβώς είναι ο πόνος; Τον πόνο τον αισθανόμαστε από την ερμηνεία των σημάτων, όχι από τα ίδια τα σήματα. Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση εδώ. Ο πόνος είναι ουσιώδης και απαραίτητη αίσθηση. Χωρίς αυτόν, θα διακινδυνεύαμε συνεχώς τη ζωή μας. Ωστόσο έχουμε επίσης τη δύναμη να τον ελέγξουμε ή ακόμη και να τον επινοήσουμε.

Στις 19 Αυγούστου 1987, ο Μάικλ Ράιαν πήγε στον πόλεμο – στον δικό του πόλεμο, αποκύημα ενός διεστραμμένου μυαλού. Εξεστράτευσε εναντίον των συμπολιτών του στο Χάνγκερφορντ του Μπέρκσαϊρ. Στην αφηνιασμένη πορεία του μέσα από τους δρόμους της μικρής πόλης πυροβόλησε και σκότωσε δεκαπέντε ανθρώπους και τραυμάτισε πολλούς άλλους. Στην εξεταστική έρευνα που έγινε μετά το μακελειό, η Τζένιφερ Μάιλντενχωλ αφηγήθηκε πως ετοίμαζε το μεσημεριανό φαγητό για την κόρη της Λίζα, όταν ο Ράϊαν πέρασε μπροστά από το σπίτι της:

Ακούσαμε τους δυνατούς, ξερούς πυροβολισμούς και η Λίζα έτρεξε έξω από το σπίτι για να δει τι συνέβαινε. Μετά γύρισε βουτηγμένη στο αίμα – το αίμα έτρεχε ως κάτω στα πόδια της. Είπε: «Με έχουν πυροβολήσει μαμά».

Αυτή η ανατριχιαστική ιστορία αποκαλύπτει πολύ παραστατικά το παράδοξο του πόνου. Η Λίζα χρειάστηκε να ρωτήσει αν την έχουν ρωτήσει. Γιατί δεν απάντησε ο πόνος στην ερώτησή της;

Ο Αμερικανός λοχίας των πεζοναυτών Κεν Κράους έχει αφηγηθεί μια παρόμοια ιστορία. Υπηρετούσε  στην αμερικάνικη πρεσβεία στην Τεχεράνη το 1979, όταν Ιρανοί αντάρτες πόλεων εισέβαλαν και συνέλαβαν 102 Αμερικανούς, μαζί με τον πρέσβη Ουίλλιαμ Σάλλιβαν. Ο Κεν Κράους ήταν ο μόνος Αμερικανός που πυροβολήθηκε. Περιγράφει ως εξής την συμπλοκή του με έναν αντάρτη: «Με χτύπησε στο στήθος με το κοντάκι του όπλου και έπεσα κάτω. Μετά άκουσα ένα μπαμ και άρχισα να αιμορραγώ.»

Ξανά μια παραστατική περιγραφή του τι είδε και τι άκουσε στην επίθεση, αλλά ούτε λέξη για πόνο. Εκπλήσσει όσους δεν έχουν βρεθεί σε παρόμοια κατάσταση, το ότι η μανία της μάχης, στο σοκ ενός δυστυχήματος ή ακόμη και στην έξαψη ενός αγώνα ράγκμπι, το χτύπημα μπορεί να περάσει σχεδόν απαρατήρητο. Μόνο αργότερα, μερικές φορές πολύ αργότερα, όταν η απειλή και η ένταση έχουν υποχωρήσει, το θύμα «επιτρέπει» στον εαυτό του να αισθανθεί πόνο.

Ο H. K. Beecher περιέγραψε αυτό στην μελέτη του για σοβαρά τραυματισμένους στρατιώτες στη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Μόνο ένας στους τρεις βαριά τραυματισμένους παραπονέθηκε για έντονο πόνο, τόσο όσο να απαιτηθεί χορήγηση μορφίνης. Μετά τον πόλεμο διαπίστωσε ότι σε πολίτες που είχαν δεχθεί παρόμοιες πληγές, από οικειοθελή χειρουργική επέμβαση για παράδειγμα, οι τέσσερις στους πέντε ζήτησαν μορφίνη. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι:

Δεν υπάρχει απλή άμεση σχέση μεταξύ της πληγής αυτής καθ’ αυτής και του αισθητού πόνου. Ο πόνος καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από άλλους παράγοντες. Εδώ έχει μεγάλη σημασία η βαρύτητα της πληγής.

Ο έλεγχος του πόνου δεν είναι καθαρά ανθρώπινη ιδιότητα. Σε άλλα ζώα είναι ακόμα πιο εντυπωσιακός. Φυσικά, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι τα ζώα αισθάνονται τον πόνο με τον ίδιο τρόπο που τον νιώθουμε εμείς, οπωσδήποτε όμως αντιδρούν ως εάν έχουν πόνο- με αλλαγή του καρδιακού παλμού, της αναπνοής και των κινήσεων. Ωστόσο όταν τα ζώα  παλεύουν, συχνά δίνουν την εντύπωση ότι αγνοούν φοβερά τραύματα καθώς συνεχίζουν τη στρατηγική τους – της επίθεσης ή της φυγής για να αγνοήσουν την ζωή τους.

5 Ιουνίου 1980. Το μεγάλο ντέρμπι των ιπποδρομιών. Σε μια συναρπαστική κούρσα, στήθος με στήθος μέχρι 300 μέτρα προ του τέρματος, ένα άλογο με το όνομα Χένμπιτ σκόνταψε, λοξοδρόμησε, αλλά γρήγορα τινάχτηκε μπροστά, ξέφυγε από τα άλλα και κέρδισε την κούρσα σημειώνοντας τον δεύτερο καλύτερο χρόνο τα τελευταία σαράντα χρόνια. Ο Χένμπιτ τρόχασε με περηφάνια προς το φράχτη των νικητών – άλογο 4 εκατομμυρίων λιρών. Αλλά λίγα λεπτά αργότερα άρχισε να κουτσαίνει και ήταν ανήσυχο. Ένας κτηνίατρος το εξέτασε και είπε ότι είχε σπάσει την κνήμη του δεξιού μπροστινού του ποδιού όταν σκόνταψε. Κέρδισε το ντέρμπι με σπασμένο πόδι.

Υπάρχει όμως κάτι το ιδιαίτερο στην ικανότητα των ανθρώπων να αποφασίζουν πότε θα αντιδράσουν στο πόνο και πότε όχι. Μπορούμε να αγνοήσουμε τον πόνο ακόμη και όταν επιδιώκουμε κάτι τόσο άσχετο με βιολογικές επιταγές όσο η επιτυχία μιας καλλιτεχνικής παράστασης.  Για την Λέσλυ Κόλιερ, κορυφαία χορεύτρια στο Βασιλικό Μπαλέτο του Λονδίνου, η καταπόνηση του σώματος και οι κακώσεις είναι το τίμημα που πληρώνει για το επαγγελμά της. Ισχυρίζεται ότι το μυστικό για μια επιτυχή σταδιοδρομία στο μπαλέτο είναι να ξεχωρίζεις τους πόνους – να ξέρεις πότε ο πόνος προκαλείται από σοβαρή κάκωση και πότε είναι η διαμαρτυρία ενός σώματος, που του ζητάς να κάνει κάτι που είναι υπεράνω των φυσικών του δυνατοτήτων. Για την Κόλιερ, ένας πόνος με τον οποίο γνωρίζει ότι μπορεί να συμβιβαστεί είναι αυτός που προκαλείται από το φουετέ – μια χορευτική κίνηση όπου η μπαλαρίνα στριφογυρίζει σαν σβούρα στο ένα πόδι. Όταν αρχίζει το σπινάρισμα, το πόδι ακουμπά ολόκληρο στο πάτωμα. Συνεχίζοντας, όμως η χορεύτρια πρέπει να σηκωθεί στα άκρα των δακτύλων, και μετά να ξανακατέβει, και πάλι να σηκωθεί. Η Κόλιερ λέει:

Ένα μόνο φουετέ δεν παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες. Αλλά σε  κάθε σχεδόν μπαλέτο δεν έχεις να κάνεις ένα μόνο, αλλά ολόκληρη σειρά. Στη Λίμνη των Κύκνων έχουμε τριάντα δύο. Φτάνει ν’ ακούσω το κομμάτι για φουετέ από τη Λίμνη των Κύκνων (όπου και αν είμαι, ακόμα και στο αυτοκίνητο ακούγοντάς το στο (ραδιόφωνο) και αμέσως νιώθω έναν πόνο στην γάμπα μου. Έχω χορέψει όμως αρκετά στη ζωή μου και ξέρω ότι όταν βγαίνεις στην σκηνή, ο πόνος εξαφανίζεται και αναλαμβάνει ο γιατρός που λέγεται Θέατρο.

Ο γιατρός που λέγεται Θέατρο είναι, βέβαια, ένας χαρακτήρας στον ανθρώπινο νου – ένας αυστηρός παιδαγωγός που διατάζει το σώμα να σφίξει τα χείλη και να συνεχίσει απτόητο, χωρίς να λογαριάσει τον πόνο. Θα ήταν εύκολο να σχηματίσει κανείς μια απλή εικόνα: κατά κάποιον τρόπο, το θάρρος, η ανάγκη και η προσδοκία σε συνάρτηση με τον αγώνα, την εκτέλεση ή τον ανταγωνισμό, δραστηριοποιούν ένα σύστημα που κλείνει τις διόδους μέσα από τις οποίες τα σήματα του πόνου τρέχουν από τα περιφερειακά νεύρα στον εγκέφαλο.

Πράγματι, η επιστήμη ανακάλυψε πρόσφατα έναν παρόμοιο μηχανισμό. Το 1969 ο νευροφυσιολόγος D. V. Reynolds ανακοίνωσε ότι η ηλεκτρική διέγερση με ηλεκτρόδιο του κεντρικού μέρους του εγκεφαλικού στελέχους ενός ποντικού προκάλεσε αναλγησία τόσο ολική όσο και η προκαλούμενη από μορφίνη. Τα ζώα δεν έδειξαν αντίδραση στον πόνο, ακόμη και κατά τη διάρκεια χειρουργικής επέμβασης στην κοιλιακής χώρας. Η ομοιότητα αυτού του παράξενου φαινομένου με την αναλγητική δράση της μορφίνης και των άλλων οπιούχων δεν είναι συμπτωματική. Έχει δειχθεί ότι η αναλγητική δράση που η έχει η διέγερση του εγκεφαλικού στελέχους μπορεί να εμποδιστεί από την χημική ουσία ναλοξόνη, η οποία αναστέλλει επίσης τη δράση των οπιούχων. Είναι προφανές ότι η διέγερση του εγκεφάλου δραστηριοποιεί ένα σύστημα νεύρων, ορισμένα των οποίων χρησιμοποιούν ως διαβιβαστές τις φυσικές μορφινικές ουσίες, τις εγκεφαλίνες, που ανακάλυψε  ο Hans Kosterlitz στο Αμπερντήν. Οι εγκεφαλίνες και η μορφίνη επιδρούν στα ίδια υποδεκτικά μόρια των μεμβρανών των νευρικών κυττάρων που βρίσκονται στον δίαυλο ελέγχου του πόνου. Πράγματι, η μιμητική δράση των οπιούχων σε αυτό το σύστημα του εγκεφάλου τους δίνει τη μεγάλη αναλγητική τους ισχύ.

Ο δίαυλος ελέγχου του πόνου ξεκινάει ψηλά στον εγκέφαλο, στον εγκεφαλικό φλοιό και τον υποθάλαμο, και καταλήγει σε ένα δίκτυο μικροσκοπικών νευρικών κυττάρων που περιέχουν εγκεφαλίνες και βρίσκονται στον νωτιαίο μυαλό. Τα κύτταρα αυτά μπορούν να ανακόψουν την ροή των σημάτων από τα μικρά περιφερειακά νεύρα. Δεκαοκτώ διαφορετικές πεπτιδικές ουσίες με μορφινική δράση έχουν εντοπιστεί στον εγκέφαλο. Μεταξύ αυτών η ενδομορφίνη β, που εκλύεται από την υπόφυση κατευθείαν στο σώμα σε συνθήκες μεγάλου στρες. Η ενδομορφίνη β μπορεί να είναι πενήντα μορφές ισχυρότερη από τη μορφίνη στην αναλγητική τους δράση.

Φαίνεται πολύ πιθανό ότι οι άνθρωποι και τα ζώα χρησιμοποιούν αρκετά συστήματα που παράγουν παρόμοιες ουσίες με τα οπιούχα για να αναστείλουν τον πόνο σε στιγμές έσχατου κινδύνου. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν από μπαλαρίνες και παίκτες του ράγκμπι, και από τους εκτελεστές πάμπολλων θρησκευτικών τελετουργιών, σε όλο τον κόσμο, όπου άλλοι περπατούν πάνω σε αναμμένα κάρβουνα και άλλοι καρφώνονται ή μαχαιρώνονται σε κατάσταση έκστασης, χωρίς να δείχνουν ότι πονούν. Η ανακάλυψη αυτών των συστημάτων ελέγχου του πόνου έχει δώσει ανατομική υπόσταση στην έννοια της επίδρασης του νου στο σώμα.

Πηγή:η μηχανή του νου