Το ασυνείδητο, τα όνειρα στον Γιούνγκ

Ο ευκολότερος και πλέον αποτελεσματικότερος τρόπος να ερευνήσουμε το μηχανισμό και τα περιεχόμενα του ασυνείδητου, είναι τα ΟΝΕΙΡΑ, το υλικό των οποίων αποτελείται από συνειδητά και ασυνείδητα, γνωστά και άγνωστα στοιχεία. Αυτά τα στοιχεία εμφανίζονται σε διάφορες αναλογίες και μπορεί να προέρχονται από όλες τις πηγές, τις οποίες κυμαίνονται από τα «υπολείμματα της ημέρας» έως τα βαθύτερα περιεχόμενα του ασυνείδητου. Σύμφωνα με τον Γιούνγκ, ο τρόπος διευθέτησής τους στα όνειρα δεν καθορίζεται από την αιτιότητα, το χώρο ή το χρόνο. Η γλώσσα των ονείρων είναι αρχαϊκή, συμβολική, προλογική, μια γλώσσα εικόνων, των οποίων το νόημα μπορεί να αποκαλυφθεί με μια ειδική ερμηνευτική μέθοδο. Ο Γιούνγκ δίνει πολύ μεγάλη προσοχή στα όνειρα, τα οποία θεωρεί όχι μόνο σαν το δρόμο προς το ασυνείδητο, αλλά και σαν λειτουργία, μέσω της οποίας το ασυνείδητο συνεχίζει το μεγαλύτερο μέρος της ρυθμιστικής δραστηριότητάς του. Και τούτο γιατί τα όνειρα εκφράζουν την «άλλη πλευρά» αντίστοιχη της συνειδητής στάσης.

«Όταν προσπάθησα να τυποποιήσω αυτή τη συμπεριφορά» γράφει ο Γιούνγκ, «η έννοια της αντιστάθμισης μου φαινόταν η μόνη κατάλληλη, γιατί μόνο αυτή ήταν ικανή να συνοψίσει όλους τους διαφορετικούς τρόπους που συμπεριφέρεται το όνειρο. Οπωσδήποτε απαιτείται μια αυστηρή διάκριση της ιδέας της αντιστάθμισης από εκείνη της συμπλήρωσης. Η ιδέα του «συμπληρώματος» είναι στενή περιοριστική. Δεν είναι ικανή να ερμηνεύσει τη λειτουργία των ονείρων, γιατί προσδιορίζει μια σχέση με την οποία δύο πράγματα αλληλοσυμπληρώνονται λίγο – πολύ μηχανικά. Η αντιστάθμιση, από την άλλη, σημαίνει εξισορρόπηση και σύγκριση διαφόρων στοιχείων ή απόψεων προκειμένου να συμβεί η προσαρμογή ή η επανόρθωση». Αυτή η εγγενής αντισταθμιστική λειτουργία της ψυχής, η οποία εργάζεται προς την κατεύθυνση της εξατομίκευσης, δηλαδή την εξέλιξη της ψυχής προς την «ολοκλήρωση», φαίνεται ότι παράγεται μόνο στον άνθρωπο. Ίσως μπορεί να την προσδιορίσει κανείς σαν καθαρά ανθρώπινη ψυχική δραστηριότητα.

Όσον αφορά αυτή την πολύ σημαντική αντισταθμιστική λειτουργία των ονείρων, που όχι μόνο εκφράζουν ανησυχίες κι επιθυμίες, αλλά επηρεάζουν κάθε ψυχική συμπεριφορά, ο Γιουνγκ αρνείται να διατυπώσει «δεδομένα σύμβολα». Τα ασυνείδητα περιεχόμενα είναι πάντοτε πολυσχιδή. Το νόημά τους εξαρτάται από το γενικό πλαίσιο στο οποίο εμφανίζονται κατά τη συγκεκριμένη εξωτερική και εσωτερική κατάσταση του ονειρευόμενου. Ορισμένα όνειρα, μάλιστα, προχωρούν πέρα από τα προσωπικά ενδιαφέροντα του ονειρευόμενου, εκφράζοντας προβλήματα που επαναλαμβάνονται συνεχώς στην ανθρώπινη ιστορία και αφορούν ολόκληρο τον κόσμο. Πολλές φορές διαθέτουν προφητική μορφή και γι’ αυτό μέχρι και σήμερα οι πρωτόγονοι λαοί τα θεωρούν υπόθεση όλης της φυλής και τελούν μεγάλες τελετές για την ερμηνεία τους ενώπιον όλης της φυλής.

Εκτός από τα όνειρα, ο Γιουνγκ χαρακτηρίζει σαν εκδηλώσεις του ασυνείδητου τις ΦΑΝΤΑΣΙΩΣΕΙΣ και τα ΟΡΑΜΑΤΑ. Συνδέονται με τα όνειρα κι εμφανίζονται σε καταστάσεις μειωμένης συνειδητότητας. Διαθέτοντας ένα κρυφό και ένα φανερό νόημα και είναι δυνατόν να προέρχονται από το προσωπικό ή το συλλογικό ασυνείδητο. Συνεπώς, για λόγους ψυχολογικής ερμηνείας, ανήκουν στην ίδια κατηγορία με τα όνειρα. Παρουσιάζουν μια απεριόριστη και πολύ σημαντική ποικιλία, που ξεκινά από τις συνηθισμένες ονειροπολήσεις και φθάνει ως τα εκστατικά οράματα.

Για τον Γιουνγκ το ΟΝΕΙΡΟ είναι το κύριο  όργανο της θεραπευτικής μεθόδου. Είναι το ψυχικό φαινόμενο που προσφέρει την ευκολότερη πρόσβαση στα περιεχόμενα του ασυνείδητου  και η αντισταθμιστική λειτουργία του το κάνει να είναι η καλύτερη ένδειξη κρυμμένων σχέσεων. Γιατί το «πρόβλημα της ονειρικής ανάλυσης ισχύει ή απορρίπτεται αν δεχτούμε  η απορρίψουμε την υπόθεση ύπαρξης του ασυνείδητου». «Χωρίς αυτό το όνειρο είναι μια παραξενιά της φύσεως, μια απλή συσσώρευση των καθημερινών υπολειμμάτων». Ο Γιουνγκ χρησιμοποιεί τις φαντασιώσεις και τα οράματα του ασθενή όπως τα ονειρά του. Χάριν συντομίας και απλότητας, λοιπόν, μιλάμε μόνο για τα όνειρα. Στη λέξη όνειρα περιλαμβάνονται επίσης οι φαντασιώσεις και τα οράματα.