Το γυναικείο ήθος

 

Βλέπουμε πως σε περιόδους αυστηρού ανδροκρατικού ελέγχου, οι απαλότερες, «θηλυκότερες» αξίες περιορίζονται περισσότερο στον υποτακτικό κόσμο των γυναικών, στον ιδιωτικό κόσμο του σπιτιού που κυβερνιέται από τους άντρες. Αντίστροφα είδαμε πως σε περιόδους γυλανικής ανόδου οι αξίες αυτές ξεχύνονται στον πλατύτερο δημόσιο ή ανδρικό κόσμο, πετυχαίνοντας με αυτό ένα βαθμό κοινωνικής προόδου.

Τα ευρήματα των νέων φεμινιστών μελετητών μας επιτρέπουν τώρα να αποδείξουμε ότι αυτό δεν συμβαίνει εξαιτίας κάποιας μυστικής, κυκλικής και αδυσώπητης αρχής ή «μοίρας» (όπως πχ, στην αντιπαράθεση που κάνει ο Άνταμς ανάμεσα στην «Παρθένο» και το «Δυναμό» ).Συμβαίνει για έναν απλό και πρακτικό λόγο, που θα τον έβλεπαν οι ιστορικοί, αν είχαν συμπεριλάβει τις γυναίκες στην ιστορία του μελετούν. Όποτε και όπου οι γυναίκες δεν είναι αυστηρά περιορισμένες στον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού – στις εποχές που μπορούν να κινηθούν μαζικά πιο ελεύθερα στους δημόσιους χώρους ως φορείς και διασπορείς του «γυναικείου ήθους» – μπολιάζουν μια πιο ελληνική θεώρηση στο κύριο σώμα της κοινωνίας.

Όπως είδαμε, στην κλασική Ελλάδα και αργότερα στα χρόνια του Ιησού, οι γυναίκες είχαν πράγματι μια μεγάλη επίδραση στη βελτίωση της κοινωνίας. Αλλά το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι το βαθύτατο ανθρωπιστικό κοινωνικό κίνημα της σύγχρονης εποχής, το οποίο, αν εξαιρέσουμε τις φεμινιστικές πηγές, αγνοείται και πάλι σχεδόν εντελώς. Είναι το φεμινιστικό κίνημα που είχε μια πρώτη αναλαμπή το δέκατο ένατο αιώνα και η φλόγα του δυναμώνει και πάλι τώρα στον εικοστό αιώνα.

Αν και είναι κάτι που συνήθως παραλείπεται – από τα καθιερωμένα ιστορικά μας βιβλία – το άγνωστο ή αγνοημένο έργο εκατοντάδων φεμινιστριών του δέκατου ένατου αιώνα, όπως της Λούσι Στόουν, της Μάργκαρετ Φούλερ, της Μαίρης Λάιον, της Ελίζαμπεθ Κάντι Στάντον και της Σούζαν Μπ. Άντονι, είναι φανερό πως βελτίωσε σημαντικά τη θέση του γυναικείου μισού της ανθρωπότητας. Στο σπίτι, οι μητέρες αυτές του σύγχρονου φεμινισμού απελευθέρωσαν τις γυναίκες από τους νόμους που επέτρεπαν τον ξυλοδαρμό τους. Οικονομικά, τις βοήθησαν να απελευθερωθούν από τους νόμους που έδιναν στους συζύγους τον έλεγχο της περιουσίας των γυναικών τους. Άνοιξαν επαγγέλματα όπως τα νομικά και την ιατρική στις γυναίκες και πέτυχαν την πρόσβαση των γυναικών στην ανώτατη εκπαίδευση, πλουτίζοντας μ’ αυτό τον τρόπο την προσωπική και οικογενειακή τους ζωή.

Όμως, απελευθερώνοντας τις γυναίκες από χτυπητές καταπιεστικές μορφές της ανδρικής κυριαρχίας, το φεμινιστικό κίνημα του δέκατου ένατου αιώνα βοήθησε στο ξεκίνημα της σύγχρονης γυλανικής ώθησης ακόμα και με ένα διαφορετικό τρόπο, που τον βλέπουμε μόνο αν κοιτάξουμε έξω από τα καθιερωμένα ιστορικά μας βιβλία. Δημιουργώντας τη δυνατότητα σε περισσότερες γυναίκες από ποτέ άλλοτε να κερδίσουν κάποια θέση στον κόσμο έξω από το σπίτι τους, το ξεκίνημα αυτό εξανθρώπισε πλατιά το σύνολο της κοινωνίας. Γιατί με την επίδραση του γυναικείου ήθους που ενσάρκωναν γυναίκες όπως η Φλόρενς Ναϊτινγκέιλ, η Τζέιν Άνταμς, η Σοζούνερ Τρουθ και η Δωροθέα Ντίξ, που άρχισαν να μπαίνουν μαζικά στο «δημόσιο χώρο» ξεπήδησαν νέα επαγγέλματα, όπως η οργανωμένη περίθαλψη και η κοινωνική εργασία, μπήκαν οι ρίζες για τη μαζική υποστήριξη του κινήματος για την απελευθέρωση των δούλων και έγινε πιο ανθρώπινη η μεταχείριση των τρελών και πνευματικά καθυστερημένων.

Επιπλέον, είναι αυτή η ίδια η πιο «θηλυκή» ή συντροφική αντίληψη των ανθρωπίνων σχέσεων, που ορίζεται από την αδελφοποίηση και όχι από τις στηριγμένες στη βία ιεραρχήσεις, που εξαπλώθηκε στον κοινωνικό ιστό μέσα στο φεμινιστικό κίνημα του δέκατου ένατου αιώνα, το σημερινό κίνημα απελευθέρωσης της γυναίκας βελτίωσε επίσης σημαντικά τη θέση της. Σε μια εποχή όπου τεχνολογικές  αλλαγές μετακινούν όλο και περισσότερο τις γυναίκες από υπηρετικούς ρόλους στο νοικοκυριό, σε υπηρετικούς ρόλους στον εργασιακό χώρο, το απελευθερωτικό κίνημα πίεσε για τη θέσπιση  νέων νόμων  που τις προστατεύουν μέσα και έξω από το σπίτι. Όμως, γι’ άλλη μια φορά, αυτό το δεύτερο κύμα του σύγχρονου φεμινισμού αναβάθμισε σημαντικά, όχι μόνο τη θέση των γυναικών αλλά και των ανδρών, εισάγοντας μια πιο γυλανική συνείδηση σε σφαίρες δραστηριοτήτων που άλλοτε ήταν απόλυτα κάτω από ανδρικό έλεγχο.

Ακριβώς όπως στο δέκατο ένατο αιώνα οι γυναίκες έπαιξαν ένα σημαντικό ρόλο στο κίνημα απελευθέρωσης των μαύρων δούλων, έτσι στον εικοστό αιώνα, οι γυναίκες υποστήριξαν, και μάλιστα θυσίασαν τη ζωή τους γι’ αυτά τα πολιτικά δικαιώματα των μαύρων. Παρόμοια, σε όλο το δυτικό κόσμο, τα μέλη των εκατοντάδων μικρών και μεγάλων οργανώσεων που προσπαθούν να φέρουν μια πιο δίκαιη, ειρηνική και οικολογικά αρμονική κοινωνική τάξη είναι στην πλειονοτητά τους γυναίκες.

Ασφαλώς, δε φέρνουν όλες οι γυναίκες γυλανικές αξίες στη δημόσια ζωή. Για παράδειγμα, οι μεμονωμένες γυναίκες που φτάνουν κατά καιρούς στην κορυφή ανδρικών ιεραρχιών, όπως η Ίντιρα Γκάντι ή η Μάργκαρετ Θάτσερ, συχνά το καταφέρνουν αυτό, επειδή αποδεικνύουν συνεχώς ότι δεν είναι πολύ «μαλακές» ή « θηλυκές». Και ασφαλώς πολλοί άνδρες εργάζονται σήμερα για τη βελτίωση της κοινωνίας και την ειρήνη – όπως το έκαναν και σε άλλες εποχές γυλανικής αναβίωσης. Αλλά ένας λόγος που το κάνουν είναι ότι αυτή την εποχή οι πιο «γυναικείες» αξίες – όπως και οι ίδιες οι γυναίκες – είναι λιγότερο «ιδιωτικοποιημένες».

Οι εξελίξεις του τέλους δεκαετίας του ’60 και των αρχών της δεκαετίας του ’70, όταν πολλοί Αμερικάνοι απέρριψαν την «αρσενική» ιδέα ότι ο πόλεμος του Βιετνάμ ήταν «πατριωτικός» και «ευγενής» είναι ενδεικτικές. Δεν ήταν μόνο μια εποχή όπου πολλές γυναίκες αρνούνταν να περιοριστούν στην ιδιωτική σφαίρα του σπιτιού των ανδρών. Ήταν, επίσης, μια εποχή όπου πολλοί άνδρες απέρριψαν τα «αρσενικά» στερεότυπα που απαιτούν από τους «πραγματικούς άνδρες» να μην είναι, ιδιαίτερα στη δημόσια συμπεριφορά τους, «θηλυπρεπείς» – δηλαδή ευγενικοί, ειρηνικοί και τρυφεροί.

Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μια απλή, γραμμική σχέση αιτίας και αιτιατού ανάμεσα στην αλλαγή της θέσης της γυναίκας και την άνοδο των «γυναικείων» αξιών. Πράγματι, την εποχή που ένας σημαντικός αριθμός γυναικών απαιτεί δυναμικά ή πετυχαίνει ορισμένα κέρδη, μια ανδροκρατική οπισθοδρόμηση έχει ήδη μπει, κατά κανόνα, σε κίνηση.

Για παράδειγμα, στη διάρκεια του κινήματος των νέων της δεκαετίας του ’60 και του ’70, νεαροί άνδρες απέρριπταν την ιδέα ότι ο πόλεμος είναι «ηρωικός» και «αρρενωπός» και προτιμούσαν πιο θηλυπρεπείς τρόπους ντυσίματος και κομμώσεων, και οι γυναίκες κέρδισαν πολλά στον τομέα των ίσων κομμώσεων. Αλλά την ίδια στιγμή που απειλούνταν δυναμικά τα παλιά σεξουαλικά στερεότυπα, οι δυνάμεις της λεγόμενης συντηρητικής και ανδρικής αντίδρασης συσπειρώνταν ήδη σε δεξιές ομάδες, όπως η αντι- ERA, Moral Majority και άλλες.

Όλα αυτά οδηγούν σε ένα τελικό και ουσιαστικό σημείο. Παρά την περιοδική εξασθένιση της ανδροκρατικής υποδομής κατά τη διάρκεια περιόδων γυλανικής αναβίωσης, η κατώτερη θέση της γυναίκας, μέχρι πολύ πρόσφατους καιρούς έμεινε ουσιαστικά αναλλοίωτη. Αντίστοιχα, δεν άλλαξε η κατώτερη θέση αξιών, όπως η αδελφοποίηση, η τρυφερότητα και η μη βία, που στερεότυπα συνδέονται με τις γυναίκες.