Φθηνά χέρια για τον καφέ

 

Μερικοί βεβαιώνουν πως ο καφές είναι εξίσου σημαντικός με το πετρέλαιο στη σκηνή της παγκόσμιας αγοράς. Στις αρχές της δεκαετίας του ’50, η Αμερική παραχωρούσε τα τέσσερα πέμπτα του καφέ που καταναλωνόταν στον κόσμο. Ο ανταγωνισμός της Αφρικής, που πρόσφερε ένα προϊόν κατώτερης ποιότητας μα και κατώτερης κόστους, περιόριζε αυτή την υπεροχή. Εντούτοις, το ένα έκτο των συναλαγματικών πόρων που μπαίνουν στην ήπειρο αυτή προέρχονται πραγματικά από τον καφέ. Οι διακυμάνσεις των τιμών επηρεάζουν δεκαπέντε χώρες, στα νότια του Ρίο Μπράβο. Η Βραζιλία είναι ο σημαντικότερος παραγωγός του κόσμου και αντλεί απ’ αυτή την πηγή σχεδόν το ήμισυ των προσόδων – της απ’ τις εξαγωγές. Το Σαλβαδόρ, η Γουατεμάλα, η Κόστα Ρίκα και η Αϊτή εξαρτώνται κι αυτές, κατά μεγάλο μέρος, από τον καφέ, ο οποίος αποδίδει τα δύο τρίτα των συναλλαγματικών του πόρων και στην Κολομβία.

Ο καφές επέφερε τον πληθωρισμό στην Βραζιλία. Μεταξύ του 1824 και 1854, η τιμή ενός σκλάβου διπλασιάστηκε. Μήτε το μπαμπάκι του Βορρά, μήτε η ζάχαρη των Βόρειο-ανατολικών περιοχών, αφού πέρασε πια η εποχή της ευημερίας, δεν μπορούσαν να πληρώσουν σ’ αυτή τη τιμή τα εργατικά χέρια. Η Βραζιλία μετατοπίστηκε προς το νότο. Εκτός από τους σκλάβους, ο καφές χρησιμοποίησε ευρωπαίους μετανάστες, οι οποίοι παράδιναν στους ιδιοκτήτες τη μισή ποσότητα της συγκομιδής τους, όπως επέβαλε το καθεστώς της εξ ημισίας εκμίσθωσης, ένα καθεστώς που επικρατεί μέχρι και σήμερα στην ενδοχώρα. Οι τουρίστες που διασχίζουν τα δάση του Τιχούκο για να πάνε να κολυμπήσουν, αγνοούν, πως στα βουνά που περιβάλλουν το Ρίο ντε Τζανέιρο υπήρχαν, εδώ και πάνω από εκατό χρόνια, μεγάλες φυτείες καφέ. Τα φυτά της καφέας εξαπλώνονταν όλο και περισσότερο πάνω στις πλαγιές στο ξέφρενο κυνηγητό τους να βρουν καινούργιους χυμούς σε απάτητα μέρη. Ο αιώνας τελείωνε ότι οι λατιφουντίστες του καφέ, που είχαν γίνει η καινούργια κοινωνική ελίτ της Βραζιλίας: έξυσαν τα μολύβια τους και έκαναν τους λογαριασμούς τους: οι μισθοί διατροφής γίνονταν στο εξής φθηνότεροι από την αγορά και συντήρηση των σκλάβων που άλλωστε ήταν σπάνιοι. Η δουλεία καταργήθηκε το 1888 και αντικαταστάθηκε από ένα σύστημα που ανακάτευε τη φεουδαλική σκλαβιά με την αμοιβόμενη εργασία, κι αυτό το σύστημα ισχύει ως τις μέρες μας. Λεγεώνες «ελεύθερων» εργατών συνόδεψαν έτσι και συνοδεύουν την παρανοϊκή επιχείρηση του καφέ. Η κοιλάδα του Παραϊμπα γίνηκε η πλουσιότερη ζώνη της χώρας, μα γρήγορα αφανίστηκε από αυτό το ελεύθερο φυτό που, καλλιεργούμενο κατά τρόπο καταστροφικό, άφηνε πίσω του μεγάλες έρημες εκτάσεις που κάποτε ήταν δάση, εξαντλημένους φυσικούς πόρους και τη γενική αποψίλωση. Η διάβρωση κατάστρεφε ανελέητα τις ανέπαφες κάποτε περιοχές και, από τη συνεχή λεηλασία, μείωνε τη απόδοσή τους, εξασθένιζε τα φυτά και τα καθιστούσε ευάλωτα. Η μεγάλη ιδιοκτησία του καφέ πλημμύρισε το απέραντο οροπέδιο στα δυτικά του Σάο Πάολο: ακολουθώντας λιγότερο ανηλεείς μεθόδους εκμετάλλευσης, μετέτρεψε το οροπέδιο σε μια «Θάλασσα του καφέ» και συνέχισε την προέλασή της. Έφθασε στις όχθες του Παρανά. Καταλήγοντας στις σαβάνες του Μότο Γκρόσσο, λοξοδρόμησε προς τα νότια για να ξανάρθει τα τελευταία τούτα χρόνια, προς τα δυτικά, διασχίζοντας τα σύνορα της Παραγουάης.

Αυτή τη στιγμή, το Σάο Πάολο είναι η πιο ανεπτυγμένη περιοχή της Βραζιλίας, επειδή αποτελεί το βιομηχανικό της κέντρο. Μες στις φυτείες της όμως του καφέ, οι «υποτελείς κάτοικοι» που πληρώνουν με τη δουλειά τους και με τη δουλειά των παιδιών τους το ενοίκιο της γης, εξακολουθούν να είναι πολυάριθμοι. Τα χρόνια της ευημερίας, που ακολούθησαν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η βουλιμία των ιδιοκτητών των καλλιεργειών έφερε την κατάργηση του συστήματος που επέτρεπε στους εργάτες των φυτειών να καλλιεργούν για λογαριασμό τους φυτά διατροφής. Δεν μπορούν σήμερα να το κάνουν παρά μόνο με αντάλλαγμα μιας δουλειάς που δεν πληρώνεται. Ο ιδιοκτήτης χρησιμοποιεί και γεωργούς με συμβόλαιο στους οποίους επιτρέπει να προβαίνουν σε προσωρινές καλλιέργειες με την επιφύλαξη όμως να φυτεύουν νέα φυτά καφέας για δικό του όφελος. Μέσα σε τέσσερα χρόνια, όταν οι κίτρινοι σπόροι ομορφαίνουν τα χαμόδεντρα, η αξία του εδάφους πολλαπλασιάζεται και φτάνει για το γεωργό η ώρα της αναχώρησης.

Στη Γουατεμάλα, ο καφές πληρώνει ακόμη λιγότερα από το μπαμπάκι. Οι ιδιοκτήτες της νότιας πλαγιάς δίνουν δεκαπέντε δολλάρια το μήνα στους χιλιάδες ιθαγενείς που κατεβαίνουν κάθε χρόνο απ’ το οροπέδιο για να νοικιάσουν τα μπράτσα τους την ώρα της συγκομιδής. Οι φίνκας  διαθέτουν μια ιδιωτική αστυνομία. Εδώ λένε συνήθως: Ένας άνθρωπος κοστίζει λιγότερα από ένα μουλάρι, και η καταπίεση αναλαμβάνει ν’ αφήσει την κατάσταση όπως είναι. Στην επαρχία Άλτας Βεραπάς, η κατάσταση είναι χειρότερη. Δεν υπάρχουν ούτε κάρα, μήτε φορτηγά, επειδή οι μεγάλοι καλλιεργητές δεν τα χρειάζονται: η μεταφορά του καφέ στη ράχη του Ινδιάνου  κοστίζει λιγότερο.

 

Ο καφές έχει μεγάλη σημασία για την οικονομία του Σαλβαδόρ, μικρή χώρα στα χέρια μιας μικροσκοπικής ολιγαρχίας: η μονοκαλλιέργεια υποχρεώνει τη χώρα να αγοράζει από το εξωτερικό τα μαυροφάσουλα- μοναδική πηγή πρωτεϊνών για τη διατροφή του λαού- το καλαμπόκι, τα χορταρικά και άλλα τρόφιμα που παρήγαγε κατά παράδοση. Το ένα τέταρτο των κατοίκων πεθαίνει από αβιταμίνωση. Όσο για την Αϊτή, αυτή διαθέτει το υψηλότερο επίπεδο θνησιμότητας της λατινικής Αμερικής. Τα μισά παιδιά και περισσότερα πάσχουν από αναιμία. Ο νόμιμος μισθός εδώ, ανήκει στο χώρο της επιστημονικής φαντασίας. Στις φυτείες του καφέ κυμαίνεται ανάμεσα στα επτά και δεκαπέντε σεντς τη μέρα.

Στην Κολομβία, ο καφές έχει επιβάλλει την ηγεμονία του. Σύμφωνα με μια αναφορά που δημοσιεύτηκε από την επιθεώρηση του TIME στα 1962, οι εργάτες δεν λαμβάνουν παρά το 5% της συνολικής τιμής που παίρνει ο καφές, στο ταξίδι από τα μπράτσα του ως τα χείλη του βορειο-αμερικάνου καταναλωτή. Διαφορετικά απ’ ότι στη Βραζιλία, ο καφές στη Κολομβία καλλιεργείται ουσιαστικά μέσα σε μικρές εκμεταλλευτικές μονάδες, που τείνουν να διαμελιστούν όλο και περισσότερο. Μεταξύ 1955 και 1960, εκατό χιλιάδες φυτείες δημιουργήθηκαν σε πολύ μικρές εκτάσεις, ενός τουλάχιστον εκταρίου στο μεγαλύτερο μέρος – τους. Τα τρία τέταρτα του καφέ που εξάγεται από την Κολομβία παράγεται από μικρούς πολύ μικρούς αγρότες. Το 96% των φυτειών είναι μικροϊδιοκτησίες. Ο Χουάν Βαλντές χαμογελά στις αφίσες μα η εξατομίκευση της γης χαμηλώνει το επίπεδο της ζωής και καλλιεργητών με έσοδα όλο και πιο ισχνά, και διευκολύνει τους ελιγμούς της εθνικής Ομοσπονδίας καλλιεργητών του καφέ, που αντιπροσωπεύει τα συμφέροντα των μεγαλοϊδιοκτητών και μονοπωλεί στην πράξη την εμπορική εκμετάλλευση του προϊόντος. Το αγροτεμάχιο που δεν ξεπερνάει σε έκταση το ένα εκτάριο αποφέρουν ένα άθλιο εισόδημα: εκατόν τριάντα δολλάρια το χρόνο, κατά μέσο όρο.

Εντουάρντο Γκαλεάνο – Οι ανοιχτές φλέβες της Λατινικής Αμερικής