Freud: η ταύτιση, πυρήνας του συλλογικού

 

Ο Freud προς το τέλος της ζωής του ενέκυψε σε θέματα που άπτονται των κοινωνικών φαινομένων. Το ερώτημα που τον απασχολεί στη Μαζική ψυχολογία και ανάλυση του Εγώ σχετίζεται με τη φύση των δεσμών που συνδέουν μεταξύ τους τα μέλη μιας οποιασδήποτε συλλογικής οντότητας (φυλής, λαού, κάστας, τάξης, πρωτογενούς ή δευτερογενούς ομάδας ή πλήθους). Μολονότι συμφωνεί με τον Le Bon ως προς την νοητική ικανότητα του πλήθους και τις βαθιές αλλαγές που υφίσταται στο πλαίσιό του η ατομική ψυχική δραστηριότητα. Θεωρεί ανεπαρκέστατη την ερμηνεία των φαινομένων αυτών με όρους υποβολής, έννοια την οποία θεωρεί ταυτολογική ή, στην καλύτερη περίπτωση, απλώς και μόνον περιγραφική. Τα θεμέλια του κοινωνικού δεσμού είναι, κατά τον Freud, φύσεως λιβιδινικής. Η έννοια της λίμπιντο περιλαμβάνει όλες εκείνες τις τάσεις που συνοψίζονται στη λέξη έρωτας, τάσεις που αφορούν είτε τη σεξουαλική συνένωση είτε την αγάπη (περίπτωση όπου υπάρχει απόκλιση από το σκοπό ή μη πραγματοποίηση του). Μόνο τέτοιες σχέσεις μπορούν να εγγυηθούν την κοινωνική συνοχή επειδή αποκλίνοντας από τον πρωταρχικό τους σκοπό, την άμεση σεξουαλική τους ικανοποίηση, περιορίζουν τον ναρκισσισμό και τον εγωισμό.

Από την άλλη, τα μέλη της συλλογικής αυτής οντότητας πρέπει να έχουν ένα κοινό αντικείμενο προσκόλλησης που μπορεί να είναι ένας ηγέτης ή κάποια ιδέα, αντικείμενα που αποτελούν για τα άτομα την ενσάρκωση του ιδεώδους του Εγώ τους. Το κοινό αυτό χαρακτηριστικό των ατόμων που συναποτελούν την κοινωνική ομάδα συμβάλλει και στην μεταξύ τους ταύτιση. Η ταύτιση αποτελεί για τον Freud την πρώτη και πλέον πρωτόγονη εκδήλωση συναισθηματικού δεσμού με ένα άλλο άτομο. Στο πλαίσιο του οιδιπόδειου συμπλέγματος, το αγόρι (π.χ)θα ήθελε να γίνει όπως ο πατέρας του και, στη συνέχεια, όταν αντιληφθεί ότι αυτός του κλείνει το δρόμο προς τη μητέρα θα ήθελε να βρεθεί στη θέση του. Η ταύτιση μπορεί επίσης να παραπέμπει στην εσωτερίκευση ενός αντικειμένου συνέχεια μιας μη πραγματοποίησης γενετήσιας σχέσης. Τέλος, η ταύτιση μπορεί να λαμβάνει χώρα κάθε φορά  που ένα πρόσωπο ανακαλύπτει ένα χαρακτηριστικό που του είναι κοινό με κάποιο άλλο πρόσωπο, χωρίς το δεύτερο να είναι για το πρώτο αντικείμενο λιβιδινικής επιθυμίας. Όσο, μάλιστα, περισσότερα τα χαρακτηριστικά αυτά είναι σημαντικά και πολλά τόσο περισσότερο η ταύτιση θα είναι πλήρης και θα οδηγεί σε ένα νέο δεσμό.

Η αμοιβαία ταύτιση ανάμεσα στα μέλη εκπορεύεται από τα δύο τελευταία είδη ταύτισης, κυρίως από την τελευταία το κοινό χαρακτηριστικό που ανακαλύπτουν ότι έχουν είναι η προβολή του ιδεώδους του Εγώ τους σε ένα και το αυτό εξωτερικό αντικείμενο (αρχηγό ή ιδέα).Μια ομάδα είναι λοιπόν μια συναισθηματική κοινότητα θεμελιωμένη στη φάση του θεσμού που συνδέει κάθε άτομο με το εξωτερικό αντικείμενο, και ταυτόχρονα όλα τα άτομα μεταξύ τους. Η λιβιδινική τους ενέργεια αυτών των ατόμων, που δεν βρίσκει ικανοποίηση σε εξωτερικά αντικείμενα, επενδύεται σε μια τέτοια «κοινωνική» σχέση, ενδυναμώνοντας ακόμα περισσότερο την ταύτιση μεταξύ τους και, κατά συνέπεια, τον ομαδικό σκοπό. Ο Freud εδώ προεκτείνει τις υποθέσεις που πρωτοδιατυπώνει στο Τοτέμ και Ταμπού(1913): στην πρωτόγονη ορδή, υπό την απόλυτη εξουσία του πατέρα – δυνάστη που μονοπωλεί όλες τις γυναίκες, οι γιοι, αφού επαναστατήσουν, τον σκοτώσουν και τον φάνε, αρνούνται, τον «μυθοποιούν» και σέβονται τις απαγορεύσεις που τους επέβαλε (σχετιζόμενες με τον φόνο και την αιμομιξία) – γίνονται δηλαδή πολιτισμένοι και ηθικοί. Συνιστώσες, λοιπόν, των κοινωνικών σχέσεων και φαινομένων είναι η αμφιθυμία, η ταύτιση και η εξιδανίκευση, καθώς και η προσπάθεια συγκρότησης μιας κοινωνίας ισότητας( που δεν αποκλείει προσπάθειες επιβολής επί των άλλων). Εν ολίγοις: Το κοινωνικό αίσθημα « (…..) βασίζεται στη μετατροπή ενός αρχικά εχθρικού συναισθήματος σ’ ένα δεσμό με ένα χαρακτήρα που μοιάζει με την ταύτιση» Freud.

Ο ηγέτης, λοιπόν, όπως και κάθε κεντρικό πρόσωπο μιας κοινωνίας (π.χ ένας διάσημος επιστήμονας, ένας δημοφιλής δημοσιογράφος ή ένας λαοφιλής αστέρας της μαζικής κουλτούρας) αποτελούν συγχρόνως αντικείμενο επιθυμίας και ταύτισης, διότι ως πρότυπο ενσαρκώνουν το ιδεώδες του Εγώ. Με την ασυνείδητη αμφιθυμία μας τους φανταζόμαστε παντοδύναμους: τέλειους και γεμάτους αγάπη, ταυτόχρονα σκληρούς και εκδικητικούς. Ο  θετικός δεσμός που ενώνει τα μέλη κάθε συλλογικού μορφώματος ενέχει την αυταπάτη ότι ο αρχηγός αγαπά όλα τα άτομα με μια ίση αγάπη (ή ότι όλοι είναι ίσοι μπροστά στην πρωταρχική ιδέα την οποία υπηρετούν και η οποία τους εκφράζει). Έτσι εξηγείται η «προσωπική» διάσταση στη σχέση του καθενός με την αυθεντία, αλλά και η εξουσιαστική, σαδομαζοχιστική και εξαρτητική διάσταση της σχέσης αυτής – εξού και ο αποπροσανατολισμός και ο πανικός όταν η αυθεντία/ηγεσία υστερεί ή εκλείπει.

 

Πηγή: ψυχοκοινωνιολογία των μαζικών επικοινωνιών – Νικόλας Χριστάκης