Michel Foucault (1926-1984)

 

Η έκδοση του βιβλίου του Michel Foucault  Ιστορία της Τρέλας στην Κλασική Εποχή σηματοδότησε μια πραγματική τομή στο πεδίο των ανθρωπιστικών επιστημών και, ιδίως, στον κλάδο που αποκαλείται «κοινωνική και πολιτισμική ιστορία της ιατρικής» ανοίγοντας νέους ορίζοντες στον τρόπο προσέγγισης των επιστημών του ανθρώπου και ξεσηκώνοντας ταυτόχρονα θύελλα αντιδράσεων και δριμύτατων κριτικών, κριτικών στις οποίες απαντούσε με τον ίδιο προκλητικό τρόπο με τον οποίο συνέγραψε τα έργα του:

 

Πολλοί, όπως και εγώ άλλωστε, γράφουν για να χάσουν το πρόσωπό τους, μη με ρωτάτε ποιος είμαι και μη μου λέτε να παραμείνω ο ίδιος: αυτή είναι μια ληξιαρχική ηθική, διέπει τα δημόσια εγγραφά μας. Αν μας αφήνει τουλάχιστον ελεύθερους όταν γράφουμε.

Ο Paul- Michel Foucault γεννήθηκε στις 15 Οκτωβρίου του 1926, στο Πουατιέ της Γαλλίας. Ήταν το δεύτερο παιδί του χειρουργού στο Hotel – Dieu Poitiers, Paul Faucault  και της Anne Malarert. H Francine ήταν η μεγαλύτερη αδελφή και ο Denys ο μικρότερος αδελφός. Η σχέση του με την αδελφή του κατά τα πρώτα χρόνια ήταν ιδιαίτερα στενή,με αποτέλεσμα να την ακολουθήσει στο νήπιο του λυκείου Henri- IV, ύστερα από παράκληση της μητέρας του και ενώ δεν ήταν σε νόμιμη ηλικία για να γίνει δεκτός. Δεν μπορούσε όμως να την αποχωρισθεί. Στα λυκειακά του χρόνια, ύστερα από μια άσχημη χρονιά, μετακινήθηκε στο κολέγιο των Saint- Stanislas. Άριστος μαθητής, με εξαίρεση τα μαθηματικά, βρισκόταν, όμως πάντα δεύτερος στα βραβεία. Παιχνίδια της τύχης. Τον ξεπερνούσε κάθε χρόνο ο συμμαθητής του, με το όνομα Pierre Riniere ένα άτομο που θα αποτελούσε αντικείμενο του ερευνητικού του ενδιαφέροντος αρκετά χρόνια αργότερα και θα οδηγούσε σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μελέτη. Και ήταν στα λυκειακά χρόνια που θα ερχόταν σε επαφή με την φιλοσοφία, γεγονός που θα αποτελούσε και την αφορμή της πρώτης μεγάλης ρήξης με τον πατέρα του: ο γιός του είχε αποφασίσει να μην ακολουθήσει σπουδές ιατρικής, αλλά να δώσει εξετάσεις για την εισαγωγή του στην Ecole Normale Superieure.

To φθινόπωρο του 1945, μετά από την αποτυχία εισαγωγής στην Ecole Normale, έφθασε στο Παρίσι για να παρακολουθήσει τα προπαρασκευαστικά μαθήματα στην οδό Ulm Hyppolite (1907-1968) o οποίος ανήκε στις μορφές εκείνες που επανέφεραν θριαμβευτικά τον Hegel στην διανοητική σκηνή της Γαλλίας των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, έγινε δεκτός στην Ecole Normale. Για τον Foucault, τα χρόνια των σπουδών του στην Ecole Normale ήταν αρκετά επώδυνα. Ήταν ένας νεαρός μοναχικός, αρκετά επιθετικός, που συνήθιζε να χλευάζει τους συμφοιτητές του που δεν εκτιμούσε και να επιδεικνύει ταυτόχρονα την ευφυϊα του, προκαλώντας τη σταδιακή απομόνωση και τον αποκλεισμό του. Παράλληλα, την περίοδο αυτή, συνειδητοποίησε την ομοφυλοφιλία του, γεγονός που συνοδεύτηκε από αρκετές απόπειρες, ή σκηνοθεσίες, αυτοκτονίας.

Το 1948 πήρε πτυχίο φιλοσοφίας και το 1949 πτυχίο ψυχολογίας και στη συνέχεια, ξεκίνησε την διπλωματική του εργασία πάνω στον Hegel, υπό την επίβλεψη του Jean Hyppolite. Μέσα σε ένα έντονο πολιτικό κλίμα, το 1950 προσχώρησε για δύο μόλις χρόνια στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Τον Οκτώβριο του 1952, έγινε βοηθός καθηγητή Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο στο της Λιλ. Είχε αρχίσει να εκδηλώνει το έντονο ενδιαφέρον του για την ψυχολογία. Εξάλλου, είχε εργαστεί ως ψυχολόγος στο άσυλο της Άγιας Άννας, ενώ οι πρώτες εργασίες του αναφέρονταν στην ψυχολογία. Και παρά το γεγονός ότι διαφαινόταν μια λαμπρή ακαδημαϊκή καριέρα, το 1955 αναχώρησε για την Ουψάλα της Σουηδίας, όπου εκεί έγινε διευθυντής του Maison de France για τρία χρόνια.  Το ταξίδι αυτό δεν ήταν το μόνο για τον Foucault, ο οποίος συνήθιζε να εγκαταλείπει την Γαλλία, μεταξύ άλλων, πήγε στην Πολωνία, τη Γερμανία, τον Καναδά, τη Βραζιλία, την Ιαπωνία και τις ΗΠΑ. Άλλωστε, το έργο του δεν υπήρξε αποκλειστικό προϊόν της πατρίδας του. Ήταν, όμως στην Ουψάλα που, ανακαλύπτοντας στη βιβλιοθήκη της πόλης έναν ανεκτίμητο θησαυρό  αρχειακών πηγών για την ιστορία της ιατρικής ξεκίνησε την έρευνα και συγραφή  της διδακτορικής του διατριβής, που ολοκληρώθηκε στην Βαρσοβία και της οποίας ο πρόλογος γράφτηκε στο Αμβούργο, με ημερομηνία 5 Φεβρουαρίου 1960.

Το 1962 εκλέχτηκε καθηγητής της ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κλερμόν – Φεράν, ενώ την ίδια χρονιά γνωρίστηκε με τον Gilles Deleuze. Το 1963, ο Foucault δημοσίευσε το έργο του Naissance de la Clinique. Une Arcoheologie du Regard Medical, στο οποίο εξέταζε τη συγκρότηση της ιατρικής ως διακριτού επιστημονικού κλάδου, στα τέλη του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου αιώνα, μέσα από την κυριαρχία του ιατρικού βλέμματος και των μεθόδων της κλινικής παρατήρησης. Όπως υπογράμμιζε,

 

Πρέπει να θέσουμε τους εαυτούς μας, και να παραμείνουμε για πάντα, στο επίπεδο της ουσιώδης παρατήρησης και ρηματοποίησης του παθολογικού, όπου γεννιέται και επικοινωνεί με τον εαυτό του το φλύαρο βλέμμα με το οποίο ο γιατρός παρατηρεί τη δηλητηριώδη καρδιά των πραγμάτων. Η σύγχρονη ιατρική υπέγραψε τη ληξιαρχική πράξη γέννησής της τα τελευταία χρόνια του 18ου αιώνα.

Την ίδια χρονιά, δημοσίευσε και το βιβλίο του για τον Raymond Russell ενώ, παράλληλα, κατά την δεκαετία του 1960, ο Foucault ασχολήθηκε συστηματικά με την σύγχρονη λογοτεχνική εμπειρία, δημοσιεύοντας σειρά άρθρων πάνω στα έργα των Bataille, Klossowski. Πρόκειται για την λεγόμενη λογοτεχνική περίοδο του Foucault.

Το 1966, ο Foucault εξέδωσε ένα από τα κομβικότερα έργα του, το οποίο έμελλε να προκαλέσει πολλές συζητήσεις και αντιδράσεις τις «Λέξεις και τα Γράμματα». Μια Αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου. Είναι σε αυτό το βιβλίο που, με εμφανή τη νιτσεϊκή επιρροή, διαπίστωσε όχι μόνο την επινόηση του ανθρώπου αλλά και το θανατό του:

 

Εν πάση περιπτώσει ένα είναι βέβαιο: ότι ο άνθρωπος δεν είναι ούτε το πιο παλιό ούτε το πιο σταθερό πρόβλημα που τέθηκε στην ανθρώπινη γνώση. Ήταν το αποτέλεσμα μιας μεταβολής μέσα στη θεμελιώδη διάταξη της γνώσης. Ο άνθρωπος είναι μια επινόηση, της οποίας την όψιμη ημερομηνία εύκολα καταδείχνει η αρχαιολογία της σκέψης μας. Και  ίσως το προσεχές τέλος της. Αν αυτή η διάταξή της γνώσης εξαφανιζόταν όπως εμφανίστηκε, αν κατέρεε εξαιτίας κάποιου συμβάντος (…….), όπως συνέβη στην καμπή του δέκατου όγδοου αιώνα τις βάσεις της κλασικής σκέψης – τότε μπορούμε να στοιχηματίσουμε ότι ο άνθρωπος θα έσβηνε, όπως στο ακροθαλλάσι ένα πρόσωπο από άμμο.

Παράλληλα, ήδη από το Σεπτέμβριο του 1966, δίδασκε ως καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Τυνησίας, από όπου έζησε και τα γεγονότα του Μάη του ’68. Επέστρεψε στο Παρίσι για λίγες μόνο μέρες, περί τα τέλη του Μαϊου και οριστικά επέστρεψε το φθινόπωρο του 1968, οπότε ξεκίνησε την οργάνωση του τμήματος φιλοσοφίας του νέου πειραματικού Πανεπιστημίου της Βενσέν. Η λειτουργία του ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 1968 ως ένα μέσο εκτόνωσης του εκρηκτικού κλίματος που δημιούργησε η εξέγερση του Μάη- τα μαθήματα ξεκίνησαν ταυτόχρονα με την κατάληψη, που έληξε μετά την εισβολή αστυνομικών στο χώρο στις 23 Ιανουαρίου 1969. Ο Foucault δίδαξε στην Βενσέν για ένα χρόνο ενώ το 1969 δημοσίευσε το βιβλίο του Η Αρχαιολογία της Γνώσης, ένα μεθοδολογικό, όπως θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί, εργαλείο για τις Λέξεις και τα Πράγματα που είχαν προηγηθεί.

Το 1970, ο Foucault εκλέχθηκε καθηγητής στο περίφημο College de France στην έδρα «Ιστορίας των Συστημάτων Σκέψης», σε αντικατάσταση του δασκάλου του Jean Hyppolite, μια έδρα που διατήρησε μέχρι τον θάνατό του. Τον επόμενο χρόνο, παράλληλα με την έκδοση του εναρκτήριου μαθήματός του στο College de France, με τίτλο «Η Τάξη του Λόγου», ο Foucault ίδρυσε σε συνεργασία με τους Jean Marie Domenach και Pierre Vidal – Naquet την “Group Informantion sur les Prisons”.Στόχος ήταν να δοθεί φωνή στους φυλακισμένους, προκειμένου να επινοηθούν νέες μορφές δράσης για πληθώρα ζητημάτων, όπως η δικαιοσύνη, αλλά και η ψυχιατρική, η σεξουαλικότητα κ.ο.κ. Το 1973, συμμετείχε με τους Satre και Clavel στην έκδοση της καθημερινής εφημερίδας Liberation.

Το 1975 ήταν η χρονιά που δημοσιεύτηκε το κεφαλαιώδες έργο του Επιτήρηση και τιμωρία. Η Γέννηση της Φυλακής. Ένα χρόνο αργότερα το 1976 εξέδωσε το επόμενο μεγάλο έργο του, τον πρώτο τόμο της Ιστορίας της Σεξουαλικότητας. Η Δίψα για Γνώση στην εισαγωγή του οποίου προανήγγειλε την έκδοση πέντε ακόμα τόμων. Τελικά, το 1984, δημοσίευσε δύο ακόμη τόμους της Ιστορίας της Σεξουαλικότητας, τη Χρήση των Ηδονών και την Επιμέλεια Εαυτού.

Λίγες εβδομάδες αργότερα εισήχθη στην κλινική Saint – Michel, στις 3 Ιουνίου 1984. Μετά από λίγες ημέρες (9 Ιουνίου) μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο της Salpetrire, όπου απεβίωσε στις 25 Ιουνίου 1984 από επιπλοκές του AIDS.

 

Πηγή:Bάσια Λέκκα- Ιστορία και θεωρία της ψυχιατρικής